Philip Deneyi
Parapsikoloji tarihinin en ilgi çekici deneylerinden biri, 1972 yılında Kanada'nın Toronto kentinde, Toronto Psikoloji Araştırma Derneği çatısı altında yürütülen bir çalışmayla başlar. Deneyin başında basit ama cesur bir soru vardı: Eğer bir grup insan, var olmayan bir hayaleti ayrıntılarıyla birlikte hayal eder, ona bir kimlik ve bir yaşam öyküsü yazar ve onunla gerçekten varmış gibi ilişki kurarsa, ortaya olağanüstü bir şey çıkar mı? Araştırmacılar bu soruya, hayalet olgusunun gerçekten dışarıdan gelen bir varlıktan mı, yoksa insan zihninin ve grup dinamiklerinin bir ürününden mi kaynaklandığını anlamak amacıyla yaklaşmışlardı.
Çalışmanın önderliğini, Toronto Üniversitesi'nde matematikçi olan Dr. A. R. G. Owen üstlendi. Owen, Cambridge'de eğitim görmüş, parapsikoloji ve doğaüstü olgular üzerine yazılar yazmış bir araştırmacıydı. Grup, aralarında bir hesap uzmanı, bir sanatçı, bir sanayi tasarımcısı, bir ev hanımı ve birkaç öğrenci ile meslek sahibinin bulunduğu sekiz kişiden oluşuyordu. Grup üyelerinin hiçbiri bir medyum ya da kendini psişik yetenekli ilan eden biri değildi. Seçilen insanlar bilinçli olarak sıradan, aklı başında kişilerdi. Bu, deneyin ilerleyen aşamalarında yaşanacak olayların, özel yeteneklere sahip kişilerin etkisine bağlanmasını engellemek için düşünülmüş bir tercihti.
Deneyin ilk adımı, hayalet kişiliğinin yaratılmasıydı. Grup, kurgusal bir karakter oluşturdu ve ona Philip adını verdi. Philip, on yedinci yüzyıl İngiltere'sinde yaşamış bir aristokrattı. Soylu bir ailenin mensubuydu, Diddington Malikanesi adlı kurgusal bir konutta yaşıyordu ve bir İngiliz asilzadesi olarak kendi dünyasında saygın bir konuma sahipti. Grup, Philip'in yaşam öyküsünü ayrıntılı biçimde yazdı. Philip, karısı Dorothea ile evliydi. Dorothea, soğuk ve mesafeli bir kadındı. Bir gün Philip, malikanenin yakınlarında yaşayan, çingene olarak tanımlanan genç ve güzel Margo ile tanıştı ve ona aşık oldu. Philip, Margo'yu eve getirip saklamaya çalıştı, ancak Dorothea durumu fark etti ve Margo'yu cadılıkla suçlayarak ihbar etti. Margo yargılandı ve yakılarak idam edildi. Philip bu olayı engelleyemediği için derin bir vicdan azabı yaşadı ve bir süre sonra kendi malikanesinin surlarından atlayarak yaşamına son verdi.
Bu hikayenin önemli bir özelliği vardı: Tamamen uydurulmuştu. Tarihsel olarak Philip diye biri yoktu. Grup, öyküye gerçeklik katmak için dönemin tarihsel ayrıntılarından yararlandı, ancak karakterin kendisi, ailesi ve yaşamı hayal ürünüydü. Araştırmacılar bu yolla, ortada gerçek bir tarihsel hayalet bulunmadığından, ortaya çıkacak her olayın grubun kendi zihinsel faaliyetinden kaynaklanacağını güvence altına aldılar.
Yaklaşık bir yıl boyunca grup, düzenli aralıklarla toplanıp Philip üzerine yoğunlaştı. Üyeler, onun hayatını konuştu, resmini çizdi, onun duygularını ve düşüncelerini hayal etmeye çalıştı. Meditasyon yaptılar ve Philip'i zihinlerinde canlandırdılar. Ancak bu çabalar bir sonuç vermedi. Bu aşamada hiçbir olağanüstü olay yaşanmadı. Ne bir ses, ne bir hareket, ne de bir varlık hissi söz konusuydu. Çalışma başarısızlığa uğramış gibi görünüyordu.
Değişim, grubun yaklaşımını değiştirmesiyle geldi. Üyeler, daha önce yayımlanmış spiritüalist seans anlatılarından ve Viktorya dönemi medyum seanslarından esinlendiler. Toplantıların havasını bütünüyle değiştirdiler. Meditasyon ve konsantrasyon yerine, neşeli, rahat ve eğlenceli bir ortam oluşturdular. Masanın etrafında oturup şarkı söylediler, şakalaştılar, Philip'e selam verdiler ve ona sorular sordular. Masaya ellerini koyup bir seans düzeni kurdular. Bu atmosferde, deneyin dönüm noktası yaşandı.
Seanslardan birinde, masadan ilk vuruş sesleri duyuldu. Grup, Philip'in varlığını bu seslerle hissetmeye başladı. Üyeler Philip'e sorular yöneltiyor, o da vuruş sayısıyla cevap veriyordu. Bir vuruş evet, iki vuruş hayır anlamına geliyordu. Philip, grup tarafından yazılmış yaşam öyküsüne uygun yanıtlar verdi. Ancak ilginç olan, zaman zaman grubun bilmediği ya da emin olmadığı ayrıntılarla ilgili sorulara da cevap vermesiydi. Bazı yanıtlar öyküyle çelişiyor, bazıları ise grup üyelerinin bilgisini aşıyor gibi görünüyordu. Bu da olayın yorumlanmasında tartışmalara yol açtı.
Masa, zamanla yalnızca vuruşlarla yetinmedi. Seanslarda masa, odanın içinde hareket etmeye, kaymaya ve hatta bazı anlarda sallanıp havaya kalkıyormuş gibi görünmeye başladı. Philip, grup üyelerinin sorularına yanıt verirken masayı odanın bir yanından diğerine kaydırıyor, ışıkların yanıp sönmesine yol açıyor, odanın sıcaklığında değişimlere neden oluyordu. Bazı seanslarda masa, ince bir bastırma gücüyle üyelerin ellerinden kayıyor, bazen de bir kişinin ağırlığına rağmen tek bir köşesi üzerinde dengede duruyordu. Grup, Philip'le bir tür kişilik ilişkisi kurmuştu. Masa, bazı sorulara cevap verirken kararsızlık gösteriyor, bazen mizahi ya da duygusal tepkiler sergiliyor gibi görünüyordu.
Seansların birkaçı televizyon için kaydedildi. Deney, Toronto'da bir stüdyoda seyirciler önünde de sergilendi ve masa, kalabalığın önünde de hareket etti, vuruşlarla soruları yanıtladı. Bu gösterimler deneyin ününü artırdı ve olay, dünya çapında ilgi gördü. Owen, deneyin ayrıntılarını daha sonra yayımlandı ve çalışmanın sonuçlarını bir kitapta toplayarak kamuoyuyla paylaştı. Grup, benzer deneyleri başka kurgusal karakterlerle de yineledi ve bazı denemelerde benzer sonuçlar elde ettiklerini bildirdi. Örneğin Sebastian adlı bir karakter ve çağdaş bir kurgusal figür olan Lilith adlı bir kadın üzerinde de çalışmalar yapıldı. Bu girişimlerin bir kısmında olağanüstü belirtiler gözlendiği ileri sürüldü.
Deneyin yorumu bakımından birkaç önemli açıklama öne sürülmüştür. Owen ve destekçileri, olayı psikokinezi çerçevesinde değerlendirdiler. Onlara göre grubun kolektif zihinsel enerjisi, fiziksel dünyayı etkileyecek kadar güçlü olabilirdi. Bu yoruma göre, Philip gerçek bir varlık değil, grup bilincinin bir yansıması, yani bir tür tulpa ya da düşünce formuydu. Kendi inançlarının ve beklentilerinin şekillendirdiği bu yaratık, aslında grup üyelerinin bilinçdışı güçlerinin ürünüydü. Bu açıklama, hayaletlerin dışarıdan gelen ruhlar olmadığı, insan zihninin ve inancının ürünü olabileceği fikrini destekler gibi görünüyordu.
Şüpheci bakış açısı ise çok daha sade bir açıklama sunar. Eleştirmenlere göre masada gözlenen hareketler, ideomotor etki adı verilen olgudan kaynaklanıyor olabilir. Bu olgu, insanların farkına varmadan küçük kas hareketleri yapması ve bu hareketlerin, bilinçli niyet olmaksızın nesneleri hareket ettirmesidir. Ouija tahtası ve masa döndürme seanslarının geleneksel açıklaması da budur. Grup üyeleri masanın hareket edeceğine içtenlikle inandıklarında, ellerindeki ufak ve bilinçdışı itmeler toplam bir etki yaratabilir. Vuruş sesleri ise masanın kasılma ve genleşmesi, ahşabın yapısı ya da üyelerin bilinçdışı ayak hareketleri gibi sıradan nedenlerle açıklanabilir. Ayrıca bilinçdışı kolektif bir işbirliği, grubun bilmediğini sandığı ayrıntıların yanıtlarda ortaya çıkmasını da açıklayabilir, çünkü bilgi bilinçaltında depolanmış olabilir. Eleştirmenler ayrıca deneyin kontrollü bir laboratuvar ortamında değil, gösteri havasındaki bir ortamda yürütüldüğünü, bağımsız gözlemcilerin yeterince bulunmadığını ve bulguların bilimsel dergilerde hakemli biçimde tekrarlanmadığını vurgularlar.
Deneyin bilimsel geçerliliği bu nedenle tartışmalıdır. Sonuçlar, kontrollü koşullarda bağımsız gruplarca güvenilir biçimde yinelenmediği için ana akım bilim tarafından kanıt sayılmamaktadır. Yine de deney, psikoloji ve sosyoloji açısından değerli sorular doğurmuştur. İnsanlar ortak bir inanç etrafında toplandığında, gerçeklik algıları nasıl şekillenir? Beklenti, telkin ve grup dinamikleri, olağanüstü deneyimlerin oluşumunda ne kadar etkilidir? Deneyin ilk aşamasında ciddi ve disiplinli yaklaşımın sonuç vermemesi, rahat ve oyunsu bir havanın ise etki yaratması da dikkat çekicidir. Bu, belki de olağanüstü olaylarda önemli olanın zihnin gevşemesi ve kendi yaratımına inanmaya izin vermesi olduğunu düşündürür.
Philip deneyi, hayalet ve doğaüstü olgular konusunda hem inananlar hem şüpheciler için zengin bir tartışma alanı sunar. İster kolektif zihnin gizli gücünün bir göstergesi sayılsın, ister bilinçdışı hareketlerin ve telkinin bir örneği olarak görülsün, bu deney insan zihninin kendi yarattığı kurgulara ne kadar derinden kapılabildiğini gösterir. Elde edilen sonuçlar ne olursa olsun, sekiz sıradan insanın bir masa etrafında hayali bir aristokratı canlandırması, insanın inanç, hayal gücü ve gerçeklik arasındaki sınırı ne kadar esnek taşıdığının unutulmaz bir örneği olarak parapsikoloji tarihindeki yerini korumaktadır.
Çalışmanın önderliğini, Toronto Üniversitesi'nde matematikçi olan Dr. A. R. G. Owen üstlendi. Owen, Cambridge'de eğitim görmüş, parapsikoloji ve doğaüstü olgular üzerine yazılar yazmış bir araştırmacıydı. Grup, aralarında bir hesap uzmanı, bir sanatçı, bir sanayi tasarımcısı, bir ev hanımı ve birkaç öğrenci ile meslek sahibinin bulunduğu sekiz kişiden oluşuyordu. Grup üyelerinin hiçbiri bir medyum ya da kendini psişik yetenekli ilan eden biri değildi. Seçilen insanlar bilinçli olarak sıradan, aklı başında kişilerdi. Bu, deneyin ilerleyen aşamalarında yaşanacak olayların, özel yeteneklere sahip kişilerin etkisine bağlanmasını engellemek için düşünülmüş bir tercihti.
Deneyin ilk adımı, hayalet kişiliğinin yaratılmasıydı. Grup, kurgusal bir karakter oluşturdu ve ona Philip adını verdi. Philip, on yedinci yüzyıl İngiltere'sinde yaşamış bir aristokrattı. Soylu bir ailenin mensubuydu, Diddington Malikanesi adlı kurgusal bir konutta yaşıyordu ve bir İngiliz asilzadesi olarak kendi dünyasında saygın bir konuma sahipti. Grup, Philip'in yaşam öyküsünü ayrıntılı biçimde yazdı. Philip, karısı Dorothea ile evliydi. Dorothea, soğuk ve mesafeli bir kadındı. Bir gün Philip, malikanenin yakınlarında yaşayan, çingene olarak tanımlanan genç ve güzel Margo ile tanıştı ve ona aşık oldu. Philip, Margo'yu eve getirip saklamaya çalıştı, ancak Dorothea durumu fark etti ve Margo'yu cadılıkla suçlayarak ihbar etti. Margo yargılandı ve yakılarak idam edildi. Philip bu olayı engelleyemediği için derin bir vicdan azabı yaşadı ve bir süre sonra kendi malikanesinin surlarından atlayarak yaşamına son verdi.
Bu hikayenin önemli bir özelliği vardı: Tamamen uydurulmuştu. Tarihsel olarak Philip diye biri yoktu. Grup, öyküye gerçeklik katmak için dönemin tarihsel ayrıntılarından yararlandı, ancak karakterin kendisi, ailesi ve yaşamı hayal ürünüydü. Araştırmacılar bu yolla, ortada gerçek bir tarihsel hayalet bulunmadığından, ortaya çıkacak her olayın grubun kendi zihinsel faaliyetinden kaynaklanacağını güvence altına aldılar.
Yaklaşık bir yıl boyunca grup, düzenli aralıklarla toplanıp Philip üzerine yoğunlaştı. Üyeler, onun hayatını konuştu, resmini çizdi, onun duygularını ve düşüncelerini hayal etmeye çalıştı. Meditasyon yaptılar ve Philip'i zihinlerinde canlandırdılar. Ancak bu çabalar bir sonuç vermedi. Bu aşamada hiçbir olağanüstü olay yaşanmadı. Ne bir ses, ne bir hareket, ne de bir varlık hissi söz konusuydu. Çalışma başarısızlığa uğramış gibi görünüyordu.
Değişim, grubun yaklaşımını değiştirmesiyle geldi. Üyeler, daha önce yayımlanmış spiritüalist seans anlatılarından ve Viktorya dönemi medyum seanslarından esinlendiler. Toplantıların havasını bütünüyle değiştirdiler. Meditasyon ve konsantrasyon yerine, neşeli, rahat ve eğlenceli bir ortam oluşturdular. Masanın etrafında oturup şarkı söylediler, şakalaştılar, Philip'e selam verdiler ve ona sorular sordular. Masaya ellerini koyup bir seans düzeni kurdular. Bu atmosferde, deneyin dönüm noktası yaşandı.
Seanslardan birinde, masadan ilk vuruş sesleri duyuldu. Grup, Philip'in varlığını bu seslerle hissetmeye başladı. Üyeler Philip'e sorular yöneltiyor, o da vuruş sayısıyla cevap veriyordu. Bir vuruş evet, iki vuruş hayır anlamına geliyordu. Philip, grup tarafından yazılmış yaşam öyküsüne uygun yanıtlar verdi. Ancak ilginç olan, zaman zaman grubun bilmediği ya da emin olmadığı ayrıntılarla ilgili sorulara da cevap vermesiydi. Bazı yanıtlar öyküyle çelişiyor, bazıları ise grup üyelerinin bilgisini aşıyor gibi görünüyordu. Bu da olayın yorumlanmasında tartışmalara yol açtı.
Masa, zamanla yalnızca vuruşlarla yetinmedi. Seanslarda masa, odanın içinde hareket etmeye, kaymaya ve hatta bazı anlarda sallanıp havaya kalkıyormuş gibi görünmeye başladı. Philip, grup üyelerinin sorularına yanıt verirken masayı odanın bir yanından diğerine kaydırıyor, ışıkların yanıp sönmesine yol açıyor, odanın sıcaklığında değişimlere neden oluyordu. Bazı seanslarda masa, ince bir bastırma gücüyle üyelerin ellerinden kayıyor, bazen de bir kişinin ağırlığına rağmen tek bir köşesi üzerinde dengede duruyordu. Grup, Philip'le bir tür kişilik ilişkisi kurmuştu. Masa, bazı sorulara cevap verirken kararsızlık gösteriyor, bazen mizahi ya da duygusal tepkiler sergiliyor gibi görünüyordu.
Seansların birkaçı televizyon için kaydedildi. Deney, Toronto'da bir stüdyoda seyirciler önünde de sergilendi ve masa, kalabalığın önünde de hareket etti, vuruşlarla soruları yanıtladı. Bu gösterimler deneyin ününü artırdı ve olay, dünya çapında ilgi gördü. Owen, deneyin ayrıntılarını daha sonra yayımlandı ve çalışmanın sonuçlarını bir kitapta toplayarak kamuoyuyla paylaştı. Grup, benzer deneyleri başka kurgusal karakterlerle de yineledi ve bazı denemelerde benzer sonuçlar elde ettiklerini bildirdi. Örneğin Sebastian adlı bir karakter ve çağdaş bir kurgusal figür olan Lilith adlı bir kadın üzerinde de çalışmalar yapıldı. Bu girişimlerin bir kısmında olağanüstü belirtiler gözlendiği ileri sürüldü.
Deneyin yorumu bakımından birkaç önemli açıklama öne sürülmüştür. Owen ve destekçileri, olayı psikokinezi çerçevesinde değerlendirdiler. Onlara göre grubun kolektif zihinsel enerjisi, fiziksel dünyayı etkileyecek kadar güçlü olabilirdi. Bu yoruma göre, Philip gerçek bir varlık değil, grup bilincinin bir yansıması, yani bir tür tulpa ya da düşünce formuydu. Kendi inançlarının ve beklentilerinin şekillendirdiği bu yaratık, aslında grup üyelerinin bilinçdışı güçlerinin ürünüydü. Bu açıklama, hayaletlerin dışarıdan gelen ruhlar olmadığı, insan zihninin ve inancının ürünü olabileceği fikrini destekler gibi görünüyordu.
Şüpheci bakış açısı ise çok daha sade bir açıklama sunar. Eleştirmenlere göre masada gözlenen hareketler, ideomotor etki adı verilen olgudan kaynaklanıyor olabilir. Bu olgu, insanların farkına varmadan küçük kas hareketleri yapması ve bu hareketlerin, bilinçli niyet olmaksızın nesneleri hareket ettirmesidir. Ouija tahtası ve masa döndürme seanslarının geleneksel açıklaması da budur. Grup üyeleri masanın hareket edeceğine içtenlikle inandıklarında, ellerindeki ufak ve bilinçdışı itmeler toplam bir etki yaratabilir. Vuruş sesleri ise masanın kasılma ve genleşmesi, ahşabın yapısı ya da üyelerin bilinçdışı ayak hareketleri gibi sıradan nedenlerle açıklanabilir. Ayrıca bilinçdışı kolektif bir işbirliği, grubun bilmediğini sandığı ayrıntıların yanıtlarda ortaya çıkmasını da açıklayabilir, çünkü bilgi bilinçaltında depolanmış olabilir. Eleştirmenler ayrıca deneyin kontrollü bir laboratuvar ortamında değil, gösteri havasındaki bir ortamda yürütüldüğünü, bağımsız gözlemcilerin yeterince bulunmadığını ve bulguların bilimsel dergilerde hakemli biçimde tekrarlanmadığını vurgularlar.
Deneyin bilimsel geçerliliği bu nedenle tartışmalıdır. Sonuçlar, kontrollü koşullarda bağımsız gruplarca güvenilir biçimde yinelenmediği için ana akım bilim tarafından kanıt sayılmamaktadır. Yine de deney, psikoloji ve sosyoloji açısından değerli sorular doğurmuştur. İnsanlar ortak bir inanç etrafında toplandığında, gerçeklik algıları nasıl şekillenir? Beklenti, telkin ve grup dinamikleri, olağanüstü deneyimlerin oluşumunda ne kadar etkilidir? Deneyin ilk aşamasında ciddi ve disiplinli yaklaşımın sonuç vermemesi, rahat ve oyunsu bir havanın ise etki yaratması da dikkat çekicidir. Bu, belki de olağanüstü olaylarda önemli olanın zihnin gevşemesi ve kendi yaratımına inanmaya izin vermesi olduğunu düşündürür.
Philip deneyi, hayalet ve doğaüstü olgular konusunda hem inananlar hem şüpheciler için zengin bir tartışma alanı sunar. İster kolektif zihnin gizli gücünün bir göstergesi sayılsın, ister bilinçdışı hareketlerin ve telkinin bir örneği olarak görülsün, bu deney insan zihninin kendi yarattığı kurgulara ne kadar derinden kapılabildiğini gösterir. Elde edilen sonuçlar ne olursa olsun, sekiz sıradan insanın bir masa etrafında hayali bir aristokratı canlandırması, insanın inanç, hayal gücü ve gerçeklik arasındaki sınırı ne kadar esnek taşıdığının unutulmaz bir örneği olarak parapsikoloji tarihindeki yerini korumaktadır.
Diğer Yazılar