← Ana Sayfaya Dön

Ganzfeld Deneyleri



Telepati, yani bir zihnin bilgiyi bilinen hiçbir duyusal kanal kullanmadan başka bir zihne aktarabilmesi fikri, insanlık tarihi kadar eskidir. Ancak bu iddiayı bilimsel yöntemle sınamak, çok daha yakın bir tarihte başlayan ve hâlâ tartışılan bir uğraştır. Bu girişimlerin en bilinen, en çok tartışılan ve en sistemli olanı, ganzfeld deneyleri olarak anılır. Ganzfeld, Almanca bir sözcüktür ve bütün alan anlamına gelir. Adını, Gestalt psikolojisinden alır; bu alanda, görsel alanın tamamen homojen bir uyaranla doldurulduğunda ortaya çıkan algısal etkileri incelemek için kullanılmıştır.

Ganzfeld yönteminin psikolojideki kökeni, parapsikolojiden bağımsızdır. Otuzlu yıllarda Wolfgang Metzger gibi araştırmacılar, bir kişinin gözlerinin önüne düzgün, biçimsiz ve tek renkli bir görsel alan yerleştirildiğinde, bir süre sonra algının tuhaf biçimde bozulduğunu fark ettiler. Kişi önce sisli, belirsiz bir parıltı görür, ardından görme alanı gri bir boşluğa dönüşebilir ve nihayet bazı kişiler hayaller, ışık oyunları ya da hafif halüsinasyonlar yaşamaya başlar. Beyin, anlamlı girdi bulamadığında kendi içsel etkinliğine yönelir ve bu da algının sınırlarını bulanıklaştırır.

Parapsikoloji alanına bu yöntemi taşıyan isim, Charles Honorton oldu. Honorton, yetmişli yılların başında, rüya telepatisi üzerine yapılan çalışmalardan etkilenmişti. Brooklyn'de Maimonides tıp merkezinde yürütülen rüya telepatisi deneylerinde, uyuyan bir kişiye uzaktan bir görüntü gönderilmeye çalışılıyor ve kişinin rüyasının bu görüntüyle örtüşüp örtüşmediğine bakılıyordu. Honorton, rüya durumunun işe yaramasının nedenini, kişinin dış dünyadan kopuk ve içe dönük bir bilinç hâlinde olmasına bağladı. Eğer içe dönüklük telepatik izlenimlerin fark edilmesini kolaylaştırıyorsa, uyumadan da benzer bir durum yaratılabilirdi. İşte ganzfeld teknikleri bu amaçla uyarlandı.

Klasik bir ganzfeld deneyinin kurulumu şöyledir. Deneyde iki ana katılımcı bulunur. Birincisi alıcıdır. Alıcı rahat bir koltuğa uzanır, yarım küre şeklindeki iki yarım ping pong topu gözlerinin üzerine yerleştirilir ve bunlara kırmızı bir ışık tutulur. Böylece alıcı, bütün görme alanını dolduran, biçimsiz ve donuk kırmızı bir parıltı görür. Aynı zamanda kulaklıkla beyaz gürültü, yani dinmeyen bir şırıltı sesi dinler. Bu koşullar, duyusal girdiyi mümkün olduğunca düzleştirir ve alıcıyı sakin, içe dönük bir hâle sokar. İkincisi ise gönderendir. Gönderen, başka bir odada, ses geçirmez ve elektromanyetik olarak yalıtılmış bir ortamda bulunur. Bu kişi rastgele seçilmiş bir hedefe, genellikle bir fotoğrafa ya da kısa bir film klibine odaklanır ve içeriğini alıcıya zihinsel olarak iletmeye çalışır.

Alıcıdan, yaklaşık yarım saat boyunca aklına gelen her şeyi, görüntüleri, duyguları, düşünceleri yüksek sesle anlatması istenir. Bu anlatım kaydedilir. Sonrasında, alıcıya dört görüntüden oluşan bir set gösterilir. Bunlardan biri gerçek hedeftir, diğer üçü ise tuzak olarak seçilmiş farklı görüntülerdir. Alıcı, kendi anlattıklarıyla en iyi örtüşen görüntüyü seçer. Hiçbir telepatik etki yoksa, tamamen şansa dayalı olarak doğru görüntüyü seçme olasılığı dörtte bir, yani yüzde yirmi beştir. Eğer uzun bir deney serisinde alıcıların isabet oranı sistematik biçimde yüzde yirmi beşin üzerinde çıkarsa, bu şansla açıklanamayan bir etkiye işaret edebilir.

Honorton, bu yöntemle yetmişli ve seksenli yıllarda onlarca deney yürüttü ve bildirdiği sonuçlar, şans düzeyinin anlamlı biçimde üzerindeydi. Bazı serilerde isabet oranı yüzde otuz beş civarında ortaya çıktı. Bu fark küçük görünse de, yeterince çok denemeyle çarpıldığında istatistiksel olarak anlamlı hâle gelir. Ancak ganzfeld çalışmaları, kısa süre içinde ciddi bir tartışmanın merkezine yerleşti.

Dönüm noktası, seksenli yılların ortasında yaşandı. Şüpheci psikolog Ray Hyman, Honorton'un yayımlanmış deneylerini inceledi ve bunlarda yöntemsel kusurlar bulunduğunu ileri sürdü. Hyman'a göre hedef görüntülerin seçiminde yeterli rastgelelik sağlanmamış, değerlendirme sırasında ipuçları sızabilmiş, istatistiksel analizlerde esneklik bulunmuştu. Örneğin, hedef olarak kullanılan fotoğraflarda fiziksel izler kalabilir ve alıcı, farkında olmadan bu izlerden bilgi edinebilirdi. Ayrıca deneylerin farklı laboratuvarlar arasında tutarlı biçimde tekrarlanıp tekrarlanmadığı belirsizdi. Hyman bu eleştirilerini ayrıntılı bir değerlendirme olarak yayımladı.

Bunun üzerine Honorton ile Hyman, alışılmadık bir adım attılar ve ortak bir bildiri kaleme aldılar. Bu iki isim, anlaşmazlıklarını çözmek yerine, gelecekteki deneylerin hangi kurallara göre yürütülmesi gerektiği konusunda uzlaştılar. Bildiride, hedef seçiminin tam olarak rastgele yapılması, hedeflere ilişkin fiziksel ipuçlarının ortadan kaldırılması, deneyin bütün adımlarının önceden belirlenmesi ve tam kayıt tutulması gibi ilkeler yer aldı. Bu ortak çabayı bilim tarihinde nadir görülen bir olay hâline getiren, tarafların yalnızca birbirlerini suçlamak yerine ortak standartlar kurmaya çalışmalarıydı.

Honorton bu ilkelere uygun olarak yeni bir deney düzeneği geliştirdi. Bu düzenek, otomatik ganzfeld sistemi olarak bilinir ve bilgisayar kontrolüyle hedef seçimini, sunumu ve kayıt işlemini otomatikleştirdi. Böylece insan hatası ve olası ipuçları en aza indirildi. Sonuçlar doksanlı yılların ortasında yayımlandı. Birkaç yüz denemeden oluşan bu seride, isabet oranı yaklaşık yüzde otuz üç olarak bildirildi. Bu oran, şans düzeyi olan yüzde yirmi beşin üzerindeydi ve istatistiksel olarak anlamlı sayıldı. Honorton, bunun telepatinin varlığına işaret eden güçlü bir kanıt olduğunu savundu. Üstelik bu çalışmanın sonuçları, Hyman ile birlikte kaleme alınmış standartlara uygun biçimde elde edilmişti.

Bu bulgular parapsikoloji camiasında büyük bir coşku yarattı. Daha sonra, aralarında Dean Radin'in de bulunduğu araştırmacılar, ganzfeld çalışmalarını bir araya getiren meta analizler yürüttüler. Meta analiz, birbirinden bağımsız çok sayıda çalışmanın sonuçlarını birleştirerek genel bir etkinin olup olmadığını inceleyen bir yöntemdir. Bu analizlerin bazıları, toplamda şans düzeyinin üzerinde, küçük ama tutarlı bir etki bulunduğunu bildirdi. Julie Milton ve Richard Wiseman ise doksanlı yılların sonunda daha sonraki ganzfeld çalışmalarını inceleyen ayrı bir meta analiz yayımladılar ve bu çalışmada anlamlı bir etki bulamadılar. Böylece tartışma sürdü. Aynı veri havuzuna bakıp farklı sonuçlara varılabilmesi, meta analizlerin hangi çalışmaların dahil edileceği, nasıl ağırlıklandırılacağı gibi kararlara ne kadar duyarlı olduğunu gösteriyordu.

Ganzfeld deneylerine yöneltilen eleştiriler birkaç başlıkta toplanır. Birincisi, yayın yanlılığı sorunudur. Olumlu sonuç veren çalışmaların yayımlanma olasılığı daha yüksek, olumsuz sonuç verenlerin ise çekmecede kalma olasılığı daha yüksektir. Bu durumda, yayımlanmış literatür gerçekte olduğundan daha olumlu görünebilir. Parapsikologlar buna karşılık, kayıp çalışmaların sayısının etkiyi ortadan kaldıracak kadar büyük olması gerektiğini hesaplayarak yanıt verdiler. İkincisi, çok sayıda analiz seçeneği meselesidir. Veriler farklı biçimlerde analiz edilebilir ve araştırmacı, bilerek ya da bilmeyerek, en olumlu görünen analizi seçebilir. Üçüncüsü, yeniden üretilebilirlik sorunudur. Bilimsel bir bulgunun güvenilir sayılması için, farklı laboratuvarlarda, farklı araştırmacılar tarafından da ortaya çıkabilmesi gerekir. Ganzfeld etkisi ise bazı laboratuvarlarda görülüp bazılarında görülmemiş, bu da etkinin gerçek mi yoksa belirli ekiplerin yöntemlerinin bir ürünü mü olduğu sorusunu açık bırakmıştır.

Bu bağlamda, psikolojide yaşanan genel yeniden üretilebilirlik krizi de önem kazanır. İki binli yıllarda sosyal psikolojideki birçok bilinen bulgunun tekrarlanamadığı anlaşıldı. Bu durum, parapsikolojiyle ilgili tartışmaya da yeni bir ışık tuttu. Kimi araştırmacılar, eğer ana akım psikolojinin yöntemleri bile hata payı barındırıyorsa, parapsikolojik bulguların da aynı hataları taşıyor olabileceğini düşündü. Bazıları ise, parapsikoloji alanının yöntemsel titizlik bakımından kimi zaman ana akımdan daha ileri gittiğini, örneğin deney öncesi kayıt gibi uygulamaları daha erken benimsediğini belirtti. Nitekim ganzfeld alanında, deneylerin önceden kayıt altına alınması ve ayrıntılı protokollerin yayımlanması gibi uygulamalar yaygınlaştı.

Bir başka önemli soru, bilimsel olarak makul bir mekanizmanın bulunmamasıdır. Telepati gerçek olsaydı, bilginin bir zihinden diğerine fiziksel olarak nasıl aktarıldığının bir açıklaması gerekirdi. Bilinen hiçbir fizik yasası bunu desteklemez. Beyin sinyalleri çok zayıf elektromanyetik alanlar üretir ve bunlar mesafeyle hızla sönümlenir. Kuantum dolanıklığına dayanan spekülatif öneriler yapılmış olsa da, bunlar fizikçilerin büyük çoğunluğu tarafından ikna edici bulunmamıştır, çünkü dolanıklık, bilginin ışıktan hızlı biçimde iletilmesine olanak vermez ve beyin gibi sıcak, nemli bir ortamda kuantum etkilerinin korunması son derece zordur. Şüpheciler, olağanüstü iddiaların olağanüstü kanıt gerektirdiğini hatırlatarak, mekanizması olmayan küçük bir istatistiksel sapmanın, bilinmeyen bir yöntem hatasıyla açıklanma ihtimalinin, telepatinin gerçek olma ihtimalinden çok daha yüksek olduğunu savunurlar.

Ganzfeld deneyleri, mekanizma sorusunun ötesinde, bilinç ve duyusal yoksunluk üzerine de ilginç ipuçları sunar. Duyusal girdi azaldığında beynin ürettiği görüntüler, hayal gücünün ve anıların nasıl iç içe geçtiğini gösterir. Bu durumda alıcının anlattığı görüntülerin hedefle örtüşmesi gibi görünen durumlar, belirsiz ve geniş anlamlı betimlemelerin sonradan anlamlandırılmasından da kaynaklanabilir. İnsan zihni, belirsiz uyaranlar arasında örüntü bulmaya meyillidir ve bu eğilim, değerlendirme aşamasında yanıltıcı olabilir. Bu yüzden araştırmacılar, hakemlerin hangi görüntünün hedef olduğunu bilmeden değerlendirme yapmasını sağlayan çift kör düzenekler kurmuştur.

Ganzfeld deneyleri, telepatinin bilimsel olarak test edilebilir olup olmadığı sorusuna yarı yolda bir cevap verir. Evet, telepati iddiası test edilebilir bir biçimde ifade edilebilir ve ganzfeld yöntemi bunun için titizlikle tasarlanmış bir çerçevedir. Ancak sonuçlar, kesin bir hükme varmaya yetmez. Bir yanda şans düzeyinin üzerinde küçük bir etki bildiren araştırmacılar, diğer yanda bu etkinin yöntem hatalarından, yayın yanlılığından ve analiz esnekliğinden doğduğunu savunan şüpheciler vardır. Ana akım bilim, mekanizma eksikliği ve yeniden üretilebilirlik sorunları nedeniyle telepatiyi kanıtlanmış saymamaktadır. Yine de bu tartışma, bilimsel yöntemin kendisi için öğreticidir. Çünkü ganzfeld tartışması, iddiaları sınamanın, hataları ayıklamanın ve ortak kurallar üzerinde uzlaşmanın, hem inananlar hem şüpheciler için aynı derecede zorlu olduğunu ve açık bir zihinle bile olsa, eleştirel düşünmenin vazgeçilmez olduğunu gösterir.
Diğer Yazılar
Philip Deneyi Sessiz İletişim Çevresel Stres Kavramı Dobbs'un Kehanet Kuramı Psikokinezi Elektronik Ses Fenomeni (EVP)
← Ana Sayfaya Dön