Soğuk Okuma Tekniği
Soğuk okuma, bir falcının ya da medyumun daha önce hiç görmediği biri hakkında her şeyi biliyormuş izlenimi yaratmasını sağlayan bir tekniktir. Bu alandaki klasik tanımı psikolog Ray Hyman 1977'de yazdığı makalede yapmış: okuyucu, daha önce hiç tanımadığı müşterisine onun kişiliğini ve sorunlarını bildiğine dair inandırma becerisidir. Burada soğuk kelimesi, okuyucunun işe önceden edindiği bilgi olmadan, yani soğuk başlamasına işaret eder. Kağıt üzerinde bu imkansız görünür, çünkü kimse bir yabancının yaşamını yalnızca ona bakarak bilemez. Ama tekniğin gücü, hiçbir gizli bilgiye dayanmamasında, aksine karşıdaki insanın kendi zihnini işin ortağına çevirmesinde yatar. Hyman bu makaleyi, okurlarına birilerini kandırmayı öğretmek için değil, yöntemin ne kadar kolay işlediğini bizzat deneyimlemeleri için yazdığını belirtir. Çünkü ona göre, bir insana karakterini yüzüne bakarak okuyabildiğinizi kabul ettirmek ne kadar kolaysa, bilimsel olarak sınanmamış yöntemlere psikologların bile inanmasının nedeni de o kadar anlaşılır hale gelir.
Bu mekanizmanın en açık gösterildiği deney, psikolog Bertram Forer'in 1948'de öğrencileriyle yaptığı çalışmadır ve 1949'da kişisel doğrulamanın yanılgısı başlığıyla yayımlanmıştır. Forer, öğrencilerine bir kişilik testi uyguladığını söyledi, sonra her birine kendi sonuçlarının olduğunu belirttiği bir kişilik analizi verdi. Gerçekte 39 öğrencinin hepsi birebir aynı metni almıştı. Öğrencilerden metnin kendilerini ne kadar iyi tanımladığını beşli ölçekte puanlamaları istendiğinde ortalama 4,3 civarında bir sonuç çıktı. Yani neredeyse herkes, herkese uyan bir metni özel olarak kendisi için yazılmış sanmıştı. Metindeki cümleler genel ve belirsizdi. İnsanlara sevilmek ve takdir edilmek istediklerini, dışarıdan disiplinli görünseler de içlerinde kaygı taşıdıklarını, kullanılmamış potansiyellerinin bulunduğunu söylüyordu. Bu tür ifadelerin iyi bir yanı vardı: hem olumlu hem de kimseyi gerçekten rahatsız etmeyecek kadar yumuşaktı. Bu olgu daha sonra psikolog Paul Meehl tarafından 1956'da Barnum etkisi diye adlandırıldı. Adını gösterici P. T. Barnum'un herkese göre bir şeyler var anlayışından alır. Forer etkisi diye de bilinir. Bu etki ilerleyen yıllarda yüzlerce çalışmada tekrarlandı ve Dickson ile Kelly'nin 1985'te yaptığı geniş literatür taramasında da incelendi. Genel sonuç, insanların kendilerine ait olduğuna inandıkları, olumlu ve geniş kapsamlı kişilik tanımlarını kolayca doğru bulduğu yönündedir.
Soğuk okumanın ilk ve en temel aracı bu genel ifadelerdir, ama yetenekli bir okuyucu yalnızca bunlarla yetinmez. Hyman'ın tarif ettiği yönteme göre iyi bir okuyucu önce özgüvenli davranır, çünkü karşısındakine güven veren tavır, söylenenin yarısı kadar etkilidir. Sonra bir tür balık tutma yapar. Yani belirsiz bir soru ya da yarım bir cümle ortaya atar ve karşısındakinin ne tepki verdiğine bakar. Mesela bir erkek ismi görüyorum, J ya da belki M harfi ile başlıyor, bunu bir tanıyor musunuz diye sorar. Müşteri ister bir baba, ister bir dede, ister eski bir arkadaş olsun, uygun birini hatırlar ve bilgiyi kendisi verir. Okuyucu sonradan bu bilgiyi, sanki kendi bulmuş gibi geri sunar. Başka bir yöntem, çok sayıda şeyi hızlıca söylemektir, bu da bazı yerlerde isabet etme olasılığını artırır. İsabet eden kısımları müşteri anında hatırlar ve güçlü bulur. İsabet etmeyenleri ise ya unutur ya da sonradan okuyucunun yorumuyla yeniden anlamlandırır. Okuyucu, bir cümle tutmazsa onu başka bir olayla ilişkilendirebilir, örneğin sembolik olduğunu söyleyebilir ya da müşteriye bunun henüz yaşanmamış bir şey olabileceğini belirtir. Böylece hiçbir yanlış gerçekten yanlış sayılmaz.
Bunların yanında okuyucu karşısındakini gözlemler. Yaşını, giyimini, takılarını, ellerini, evlilik yüzüğünü, aksanını, mesleğini ele veren işaretleri ve duruşunu okur. Hyman da istatistiklerin ve anketlerin yaratıcı biçimde kullanılmasını önerir, çünkü belirli bir yaş grubunun, belirli bir cinsiyetin büyük çoğunluğunun hangi sorunlarla uğraştığı bellidir. Otuzlu yaşlardaki bir kadına ilişkiler, kariyer ve aile hakkında konuşan biri, hedefi on ikiden vurmuş olur. Bir de pazarlama ve satışın bildik tekniği olan iltifat vardır. Hyman'ın deyişiyle, popüler olmanın sırrı insana kendisi hakkında konuşmak ve duymak istediklerini söylemektir. Çünkü insan her şeyden önce kendisinin ne olduğunu, ne hissettiğini, neden öyle olduğunu merak eder. İyi bir okuyucu bu merakı doğru tarafından yakalar.
Sıcak okuma adı verilen yöntemde ise okuyucu, müşteri hakkında önceden bilgi toplamıştır. Bu bilgi bir randevu sırasında bırakılan telefon numarasından, sosyal medya profilinden, bekleme salonunda duyulan bir konuşmadan ya da bir ankete benzeyen formlardan gelebilir. Bu tür bir hazırlık, soğuk okumayla birleştiğinde son derece etkili olur, çünkü müşteri okuyucunun bu bilgiyi önceden bildiğini fark etmez ve ortaya çıkan isabet olağanüstü görünür. Bunun en iyi belgelenmiş örneği, 1980'lerin ünlü televizyon vaizi ve şifa dağıtıcısı Peter Popoff'tur. Popoff, ibadet toplantılarında seyirciyi tek tek göstererek isimlerini, adreslerini ve hastalıklarını söylüyor, bunun Tanrı'dan gelen bir ilham olduğunu iddia ediyordu. 1986'da sihirbaz ve şüpheci James Randi, yardımcıları Steve Shaw ve elektronik uzmanı Alexander Jason ile birlikte, Popoff'un kulağında küçük bir alıcı bulunduğunu ve eşi Elizabeth'in kendisine radyo ile bilgi aktardığını kanıtladı. Bu bilgiler, ibadetten önce seyircilerin doldurduğu dua kartlarından toplanıyordu. Randi, kayıtları Johnny Carson'ın Tonight Show programında yayımladı. Popoff sonra iflas ilan etti, ancak daha sonra faaliyetlerine yeniden başladı. Bu olay, sıcak okumanın bir tekniğin değil, açık bir aldatmanın da parçası olabileceğini gösteriyor.
Peki bu yöntemler neden bu kadar işe yarıyor? Psikolojideki cevaplardan biri öznel doğrulamadır. İnsan, bir şeye inanmak istediğinde, ona uyan her ayrıntıyı bulur ve birbirinden bağımsız olayları ilişkili sayar. Bir başka etken, onaylama yanlılığıdır, yani zihnin beklentisini doğrulayan kanıtı kolayca kaydetmesi, çelişkili olanı unutması. Üçüncüsü, duygusal durumdur. Yas tutan, hasta olan, kararsız kalan ya da bir kayıp yaşayan insan, anlam ve teselli ararken eleştirel düşünme yeteneğinden biraz uzaklaşabilir. Bu da okuyucunun elini güçlendirir. Hyman'ın en dikkat çekici saptamalarından biri, okuyucuların çoğunun kendilerinin de bu yöntemin kurbanı olduğudur. Yani bir sahtekarın bilinçli oyunu olduğu kadar, samimi olarak kendi yeteneğine inanan insanlar da vardır. Bu kişiler, sürekli olarak olumlu geri bildirim aldıkça, yöntemlerinin gerçekten işe yaradığını düşünmeye başlar. Dolayısıyla soğuk okuma, her zaman bilinçli bir kandırma anlamına gelmez, bazen içtenlikle yapılan bir kendi kendini kandırmadır.
Kendinizi korumak istiyorsanız birkaç basit alışkanlık işe yarar. Okuma sırasında ses kaydı almak, sonradan ne kadar şeyin tutup tutmadığını gerçekten saymanıza yardımcı olur, çünkü hafıza isabetleri şişirir, yanlışları siler. Okuyucunun kendi başına verdiği bilgiyle sizin ona verdiğiniz bilgiyi ayırt etmeye çalışın. Genel olmayan, doğrulanabilir ayrıntılar isteyin: tam bir isim, tam bir tarih, size önceden söylenmemiş bir olay gibi. Ve en önemlisi, okuyucuya ne kadar çok bilgi verirseniz, o kadar etkileyici sonuçlar alacağınızı bilin. Bu kontrol listesi kimseyi kötü niyetle suçlamak için değil, deneyimi daha dürüst değerlendirmek içindir.
Şunu da belirtmek gerekir: soğuk okuma, ustalıkla yapıldığında gerçekten etkileyici ve eğlenceli olabilir. Zihin okuma gösterileri yapan sahne sihirbazları, bu teknikleri seyircisine açıkça gösteri olduğunu söyleyerek kullanır. Sorun, bu becerinin doğaüstü bir yetenek olarak sunulması ve insanların para, sağlık, yas ya da hayatla ilgili kararlarını bunun üzerine kurmasıyla ortaya çıkar. Randi'nin aktardığına göre, Popoff'un toplantılarının ardından çöp kutularında insülin ve kalp ilaçları bulunmuş, yani insanlar iyileştiklerine inanıp ilaçlarını bırakmış olabilir. Bu yüzden soğuk okuma, hem insan zihninin nasıl çalıştığına dair büyüleyici bir örnek, hem de eleştirel düşünmenin neden önemli olduğunu gösteren bir hatırlatmadır. Bir söz bize çok kişisel geldiğinde, bunun sebebi bazen bizi tanıyan birinin söylemesi değil, bizim kendi hikayemizi o söze yerleştirmemizdir.
Kaynaklar
Hyman (1977) – Cold Reading: How to Convince Strangers That You Know All About Them
Forer (1949) – The Fallacy of Personal Validation: A Classroom Demonstration of Gullibility
Meehl (1956) – Wanted: A Good Cookbook
Dickson ve Kelly (1985) – The Barnum Effect in Personality Assessment: A Review of the Literature
Time – James Randi: Fighting Against Flimflam (Popoff vakası)
Bu mekanizmanın en açık gösterildiği deney, psikolog Bertram Forer'in 1948'de öğrencileriyle yaptığı çalışmadır ve 1949'da kişisel doğrulamanın yanılgısı başlığıyla yayımlanmıştır. Forer, öğrencilerine bir kişilik testi uyguladığını söyledi, sonra her birine kendi sonuçlarının olduğunu belirttiği bir kişilik analizi verdi. Gerçekte 39 öğrencinin hepsi birebir aynı metni almıştı. Öğrencilerden metnin kendilerini ne kadar iyi tanımladığını beşli ölçekte puanlamaları istendiğinde ortalama 4,3 civarında bir sonuç çıktı. Yani neredeyse herkes, herkese uyan bir metni özel olarak kendisi için yazılmış sanmıştı. Metindeki cümleler genel ve belirsizdi. İnsanlara sevilmek ve takdir edilmek istediklerini, dışarıdan disiplinli görünseler de içlerinde kaygı taşıdıklarını, kullanılmamış potansiyellerinin bulunduğunu söylüyordu. Bu tür ifadelerin iyi bir yanı vardı: hem olumlu hem de kimseyi gerçekten rahatsız etmeyecek kadar yumuşaktı. Bu olgu daha sonra psikolog Paul Meehl tarafından 1956'da Barnum etkisi diye adlandırıldı. Adını gösterici P. T. Barnum'un herkese göre bir şeyler var anlayışından alır. Forer etkisi diye de bilinir. Bu etki ilerleyen yıllarda yüzlerce çalışmada tekrarlandı ve Dickson ile Kelly'nin 1985'te yaptığı geniş literatür taramasında da incelendi. Genel sonuç, insanların kendilerine ait olduğuna inandıkları, olumlu ve geniş kapsamlı kişilik tanımlarını kolayca doğru bulduğu yönündedir.
Soğuk okumanın ilk ve en temel aracı bu genel ifadelerdir, ama yetenekli bir okuyucu yalnızca bunlarla yetinmez. Hyman'ın tarif ettiği yönteme göre iyi bir okuyucu önce özgüvenli davranır, çünkü karşısındakine güven veren tavır, söylenenin yarısı kadar etkilidir. Sonra bir tür balık tutma yapar. Yani belirsiz bir soru ya da yarım bir cümle ortaya atar ve karşısındakinin ne tepki verdiğine bakar. Mesela bir erkek ismi görüyorum, J ya da belki M harfi ile başlıyor, bunu bir tanıyor musunuz diye sorar. Müşteri ister bir baba, ister bir dede, ister eski bir arkadaş olsun, uygun birini hatırlar ve bilgiyi kendisi verir. Okuyucu sonradan bu bilgiyi, sanki kendi bulmuş gibi geri sunar. Başka bir yöntem, çok sayıda şeyi hızlıca söylemektir, bu da bazı yerlerde isabet etme olasılığını artırır. İsabet eden kısımları müşteri anında hatırlar ve güçlü bulur. İsabet etmeyenleri ise ya unutur ya da sonradan okuyucunun yorumuyla yeniden anlamlandırır. Okuyucu, bir cümle tutmazsa onu başka bir olayla ilişkilendirebilir, örneğin sembolik olduğunu söyleyebilir ya da müşteriye bunun henüz yaşanmamış bir şey olabileceğini belirtir. Böylece hiçbir yanlış gerçekten yanlış sayılmaz.
Bunların yanında okuyucu karşısındakini gözlemler. Yaşını, giyimini, takılarını, ellerini, evlilik yüzüğünü, aksanını, mesleğini ele veren işaretleri ve duruşunu okur. Hyman da istatistiklerin ve anketlerin yaratıcı biçimde kullanılmasını önerir, çünkü belirli bir yaş grubunun, belirli bir cinsiyetin büyük çoğunluğunun hangi sorunlarla uğraştığı bellidir. Otuzlu yaşlardaki bir kadına ilişkiler, kariyer ve aile hakkında konuşan biri, hedefi on ikiden vurmuş olur. Bir de pazarlama ve satışın bildik tekniği olan iltifat vardır. Hyman'ın deyişiyle, popüler olmanın sırrı insana kendisi hakkında konuşmak ve duymak istediklerini söylemektir. Çünkü insan her şeyden önce kendisinin ne olduğunu, ne hissettiğini, neden öyle olduğunu merak eder. İyi bir okuyucu bu merakı doğru tarafından yakalar.
Sıcak okuma adı verilen yöntemde ise okuyucu, müşteri hakkında önceden bilgi toplamıştır. Bu bilgi bir randevu sırasında bırakılan telefon numarasından, sosyal medya profilinden, bekleme salonunda duyulan bir konuşmadan ya da bir ankete benzeyen formlardan gelebilir. Bu tür bir hazırlık, soğuk okumayla birleştiğinde son derece etkili olur, çünkü müşteri okuyucunun bu bilgiyi önceden bildiğini fark etmez ve ortaya çıkan isabet olağanüstü görünür. Bunun en iyi belgelenmiş örneği, 1980'lerin ünlü televizyon vaizi ve şifa dağıtıcısı Peter Popoff'tur. Popoff, ibadet toplantılarında seyirciyi tek tek göstererek isimlerini, adreslerini ve hastalıklarını söylüyor, bunun Tanrı'dan gelen bir ilham olduğunu iddia ediyordu. 1986'da sihirbaz ve şüpheci James Randi, yardımcıları Steve Shaw ve elektronik uzmanı Alexander Jason ile birlikte, Popoff'un kulağında küçük bir alıcı bulunduğunu ve eşi Elizabeth'in kendisine radyo ile bilgi aktardığını kanıtladı. Bu bilgiler, ibadetten önce seyircilerin doldurduğu dua kartlarından toplanıyordu. Randi, kayıtları Johnny Carson'ın Tonight Show programında yayımladı. Popoff sonra iflas ilan etti, ancak daha sonra faaliyetlerine yeniden başladı. Bu olay, sıcak okumanın bir tekniğin değil, açık bir aldatmanın da parçası olabileceğini gösteriyor.
Peki bu yöntemler neden bu kadar işe yarıyor? Psikolojideki cevaplardan biri öznel doğrulamadır. İnsan, bir şeye inanmak istediğinde, ona uyan her ayrıntıyı bulur ve birbirinden bağımsız olayları ilişkili sayar. Bir başka etken, onaylama yanlılığıdır, yani zihnin beklentisini doğrulayan kanıtı kolayca kaydetmesi, çelişkili olanı unutması. Üçüncüsü, duygusal durumdur. Yas tutan, hasta olan, kararsız kalan ya da bir kayıp yaşayan insan, anlam ve teselli ararken eleştirel düşünme yeteneğinden biraz uzaklaşabilir. Bu da okuyucunun elini güçlendirir. Hyman'ın en dikkat çekici saptamalarından biri, okuyucuların çoğunun kendilerinin de bu yöntemin kurbanı olduğudur. Yani bir sahtekarın bilinçli oyunu olduğu kadar, samimi olarak kendi yeteneğine inanan insanlar da vardır. Bu kişiler, sürekli olarak olumlu geri bildirim aldıkça, yöntemlerinin gerçekten işe yaradığını düşünmeye başlar. Dolayısıyla soğuk okuma, her zaman bilinçli bir kandırma anlamına gelmez, bazen içtenlikle yapılan bir kendi kendini kandırmadır.
Kendinizi korumak istiyorsanız birkaç basit alışkanlık işe yarar. Okuma sırasında ses kaydı almak, sonradan ne kadar şeyin tutup tutmadığını gerçekten saymanıza yardımcı olur, çünkü hafıza isabetleri şişirir, yanlışları siler. Okuyucunun kendi başına verdiği bilgiyle sizin ona verdiğiniz bilgiyi ayırt etmeye çalışın. Genel olmayan, doğrulanabilir ayrıntılar isteyin: tam bir isim, tam bir tarih, size önceden söylenmemiş bir olay gibi. Ve en önemlisi, okuyucuya ne kadar çok bilgi verirseniz, o kadar etkileyici sonuçlar alacağınızı bilin. Bu kontrol listesi kimseyi kötü niyetle suçlamak için değil, deneyimi daha dürüst değerlendirmek içindir.
Şunu da belirtmek gerekir: soğuk okuma, ustalıkla yapıldığında gerçekten etkileyici ve eğlenceli olabilir. Zihin okuma gösterileri yapan sahne sihirbazları, bu teknikleri seyircisine açıkça gösteri olduğunu söyleyerek kullanır. Sorun, bu becerinin doğaüstü bir yetenek olarak sunulması ve insanların para, sağlık, yas ya da hayatla ilgili kararlarını bunun üzerine kurmasıyla ortaya çıkar. Randi'nin aktardığına göre, Popoff'un toplantılarının ardından çöp kutularında insülin ve kalp ilaçları bulunmuş, yani insanlar iyileştiklerine inanıp ilaçlarını bırakmış olabilir. Bu yüzden soğuk okuma, hem insan zihninin nasıl çalıştığına dair büyüleyici bir örnek, hem de eleştirel düşünmenin neden önemli olduğunu gösteren bir hatırlatmadır. Bir söz bize çok kişisel geldiğinde, bunun sebebi bazen bizi tanıyan birinin söylemesi değil, bizim kendi hikayemizi o söze yerleştirmemizdir.
Kaynaklar
Hyman (1977) – Cold Reading: How to Convince Strangers That You Know All About Them
Forer (1949) – The Fallacy of Personal Validation: A Classroom Demonstration of Gullibility
Meehl (1956) – Wanted: A Good Cookbook
Dickson ve Kelly (1985) – The Barnum Effect in Personality Assessment: A Review of the Literature
Time – James Randi: Fighting Against Flimflam (Popoff vakası)
Diğer Yazılar