← Ana Sayfaya Dön

Rüyalar Hayatta Kalma Mekanizması mı?

Rüyalar en çok korku, kaçış ve belirsizlik temalarında yoğunlaşır. İnsanlar rüyalarında kovalanır, düşer, saldırıya uğrar ya da hazırlıksız yakalanır, güvenli ve sıkıcı rüyalar ise nispeten azdır. Bu durum o kadar tanıdıktır ki çoğumuz üzerinde durmayız, oysa evrim biyolojisi açısından ilginç bir bilmece sunar. Her gece saatlerce süren, enerji harcayan ve bizi savunmasız bırakan bir etkinlik, doğal seçilimin elemesinden nasıl sağ çıkmıştır? Bu soru, rüyaların yalnızca bir yan ürün mü yoksa hayatta kalmaya hizmet eden bir mekanizma mı olduğu tartışmasını başlatır.

Bilmecenin ilk ipucu, rüya görmenin insana özgü olmamasıdır. REM uykusu bütün memelilerde ve kuşlarda görülür, yani yaklaşık yüzlerce milyon yıllık bir geçmişe sahiptir. Bu kadar köklü ve yaygın bir özellik, genellikle bir işlevi olduğunu düşündürür. Ayrıca uyku sırasında kaslarımız geçici olarak felç olur, buna atoni denir. Fransız bilim insanı Michel Jouvet kedilerin beyin sapındaki bu felç mekanizmasını bozduğunda, uyuyan hayvanların kalkıp rüyada görüyormuş gibi saldırdığını, kaçtığını ve etrafı kolaçan ettiğini gözlemledi. Bu deney, rüya içeriğinin davranışsal bir karşılığı olduğunu ve vücudun, rüyanın eyleme dönüşmesini önlemek için ayrıca bir güvenlik sistemi geliştirdiğini gösterdi.

Bu tartışmanın en bilinen savunusu, Finli bilişsel nörobilimci Antti Revonsuo tarafından 2000 yılında ortaya atılan tehdit simülasyonu kuramıdır. Kurama göre rüya görme, atalarımızın yaşadığı tehlikeli ortamlara karşı geliştirilmiş bir tür sanal prova sistemidir. Av hayvanlarıyla, düşman gruplarla ve doğal afetlerle çevrili bir dünyada, tehlikeli durumları güvenli bir ortamda defalarca yaşamak, uyanıkken doğru tepkiyi daha hızlı vermeyi sağlayabilirdi. Tıpkı bir pilotun uçuş simülatöründe acil durumları çalışması gibi, uyuyan beyin de bedeni riske atmadan tepki kalıplarını pekiştirebilirdi. Kuram, rüyalarda neden bu kadar çok tehdit bulunduğunu da açıklamaya çalışır, çünkü seçilim baskısı en çok hayati tehlikeler üzerinde olmuştur.

Kuramı destekleyen bazı veriler vardır. Rüya içeriği üzerine yapılan çalışmalar, rüyaların büyük bölümünde olumsuz duyguların baskın olduğunu ve en sık tehdit içeren olayların yaşandığını bildirir. Finlandiya ve Filistin gibi farklı ortamlarda yaşayan çocukların rüyalarını karşılaştıran bir araştırmada, savaş ve şiddet ortamında büyüyen çocukların hem daha çok hem de daha şiddetli tehdit rüyaları gördüğü saptandı. Bu bulgu, rüya sisteminin çevredeki gerçek tehlikeye duyarlı çalıştığını, yani tehlike arttıkça provanın da arttığını düşündürür. Bazı araştırmacılar, travma sonrası kâbusları da bu sistemin aşırı çalışması olarak yorumlar.

Ancak kuramın ciddi eleştirileri de vardır. Birincisi, rüyalardaki tehditlerin çoğu atalarımızın karşılaştığı yırtıcı hayvanlar ya da düşman kabileler değildir, sınavı kaçırmak, çıplak kalmak, geç kalmak gibi modern ve sosyal kaygılardır. İkincisi, rüyalarda tehdide verilen tepkiler çoğu zaman başarısızdır, kişi donar, kaçamaz ya da çaresiz kalır, oysa etkili bir prova sistemi başarılı çözümleri pekiştirmelidir. Üçüncüsü, rüyaların büyük bölümü hatırlanmaz, hatırlanmayan bir provanın öğrenmeye nasıl katkı sağlayacağı belirsizdir. Son olarak kuramı yanlışlamak çok zordur, çünkü her rüya içeriği bir şekilde tehditle ilişkilendirilebilir.

Rakip açıklamalar da ciddi biçimde savunulur. Allan Hobson ve Robert McCarley tarafından geliştirilen aktivasyon sentez modeline göre rüyalar, REM sırasında beyin sapından gelen rastgele sinyallerin korteks tarafından anlamlı bir hikayeye dönüştürülmesinden doğar. Bu görüşe göre rüya, bir amaca hizmet etmeyen, uykunun fizyolojik bir yan ürünüdür. Evrim kuramcıları bunun için biyolog Stephen Jay Gould tarafından popülerleştirilen ve ana işlevi başka olan bir yapının yan ürünü olarak ortaya çıkan özellikleri anlatan bir terim kullanır. Başka bir grup araştırmacı ise rüyaların asıl işlevinin duygusal düzenleme olduğunu savunur. Matthew Walker gibi bilim insanları, REM sırasında stres kimyasalı noradrenalinin çekilmesiyle birlikte, acı verici anıların duygusal yükünün azaldığını ve böylece uyku sırasında bir tür gece terapisi yapıldığını ileri sürer.

Bu görüşler birbirini dışlamak zorunda değildir. Rüyaların tehdit provası, duygusal arınma ve sosyal beceri geliştirme gibi birden fazla işlevi aynı anda yerine getirmesi mümkündür. Hatta bazı araştırmacılar, rüyaların kendisinin değil, REM uykusunun hayatta kalma işlevi taşıdığını, rüya deneyiminin ise bu sürecin bilince yansıyan bir gölgesi olduğunu düşünür. Bu ayrım önemlidir, çünkü bir özelliğin evrimsel olarak değerli olması, onun deneyimsel yönünün de bir amaç taşıdığı anlamına gelmez. Beyin REM sırasında anıları işleyip duyguları dengeliyor olabilir, rüyalar ise bu çalışmanın bize görünen yüzü olabilir.

Rüyaların hayatta kalma mekanizması olup olmadığı sorusu, bugün için kesin bir yanıta sahip değildir. Tehdit simülasyonu kuramı sezgisel olarak çekici ve kısmen veriyle destekli, ancak eleştirilere karşı savunmasızdır. Yan ürün görüşü sade ve ekonomiktir, fakat REM uykusunun yaygınlığını ve atoni gibi özel düzenekleri açıklamakta zorlanır. Belki de gerçek, bu iki uçun arasında bir yerdedir ve rüyalar, ilk başta rastlantısal biçimde ortaya çıkan, sonradan seçilim tarafından işlenip yararlı hale getirilmiş bir özelliktir. Her ne olursa olsun, her gece korkularımızla yüzleştiğimiz o garip sahne, atalarımızın tehlikeli dünyasından bize kalan bir miras olabilir ve bu ihtimal, rüyaları yalnızca silik bir gece anısı olmaktan çıkarıp insanlığın evrimsel hikayesinin bir parçası haline getirir.
Diğer Yazılar
Uyanınca Rüyalar Neden Unutulur? Kör İnsanlar Nasıl Rüya Görür? Deja reve Rüyada Acı Hissetmek Rüyaların Psikolojik Faydaları: Duygu Düzenleme Hipotezi Rüya İçinde Rüya (False Awakening)
← Ana Sayfaya Dön