Kör İnsanlar Nasıl Rüya Görür?
Rüya denince çoğumuzun aklına ilk gelen şey görüntülerdir: renkli sahneler, tanıdık yüzler, uçsuz bucaksız manzaralar. Peki hayatında hiç görmemiş ya da yaşamının bir döneminde görme yetisini kaybetmiş biri rüya gördüğünde ne yaşar? Bu soru, hem bilimsel açıdan hem de insan zihninin doğasını anlamak bakımından büyüleyici bir alandır. Cevap, kör olmanın tek bir biçimi olmadığını ve rüyanın yalnızca gözlerden ibaret bir deneyim olmadığını gösterir.
Öncelikle, körlüğün ne zaman başladığı büyük önem taşır. Doğuştan kör olan ya da yaşamın ilk yıllarında, kabaca beş ile yedi yaş arasından önce görme yetisini kaybeden kişiler, genellikle rüyalarında görsel imge deneyimlemezler. Bunun nedeni basittir: Beyin, daha önce hiç görmediği bir şeyi hayal edecek hammaddeye sahip değildir. Doğuştan kör bir insana renk ya da ışık anlatmanın zorluğu neyse, bu kişinin rüyasında görüntü oluşturmanın zorluğu da odur. Buna karşılık, yedi yaşından sonra görme yetisini kaybedenler, rüyalarında görsel imgeleri çoğu zaman uzun yıllar boyunca sürdürürler. Hatta bazıları, yıllar geçse de rüyalarında eskiden olduğu gibi gördüklerini söyler. Bununla birlikte bu görüntüler zamanla silikleşebilir, az sayıda ve belirsiz hale gelebilir.
Doğuştan körlerin rüyaları ise görüntüden yoksun olsa da zengin ve canlıdır. Araştırmalar, bu kişilerin rüyalarında ağırlıklı olarak işitme, dokunma, koku, tat ve hareket duyularının öne çıktığını göstermiştir. Bir kişi rüyasında sokakta yürürken kornaları, ayak seslerini ve insanların konuşmalarını duyabilir, bastonunun yere çarpışını hissedebilir, yemek kokusunu algılayabilir. Rüya, bir film gibi değil, daha çok sesli ve dokunsal bir deneyim, bir tür sürükleyici ses oyunu gibidir. Bu yönüyle bakıldığında körlerin rüyaları, görenlerin rüyalarından daha az gerçek değildir, yalnızca farklı duyusal malzemeden örülmüştür.
Konuyu sistemli biçimde inceleyen önemli çalışmalardan biri, Danimarkalı araştırmacıların yürüttüğü bir araştırmadır. Bu çalışmada doğuştan kör, sonradan kör olmuş ve gören kişilerin birkaç hafta boyunca rüya günlükleri karşılaştırıldı. Sonuçlar, doğuştan körlerin rüyalarının duyusal çeşitlilik açısından ağırlıklı olarak işitme ve dokunma ağırlıklı olduğunu, koku ve tat gibi duyuların ise görenlere göre daha sık yer aldığını gösterdi. Bu çalışma ayrıca, körlerin rüyalarında duygusal içeriğin, yani korku, kaygı, sevinç gibi hislerin de görenlerinkinden farklı olmadığını ortaya koydu. İlginç bir bulgu da, doğuştan körlerin kâbus görme oranının daha yüksek olmasıydı. Araştırmacılar bunu, gündelik yaşamda karşılaşılan tehlikelerin, örneğin yolda çarpma ya da düşme korkusunun, rüyaya yansımasıyla ilişkilendirdi.
Rüyaların içeriği, kişinin gündüz yaşadıklarıyla yakından ilgilidir ve bu ilke körler için de geçerlidir. Süreklilik hipotezi olarak bilinen yaklaşıma göre, rüyalar uyanık yaşamın düşünce, kaygı ve deneyimlerinin bir devamıdır. Bu nedenle bir görme engelli kişi rüyasında çoğunlukla gündelik hayatında yaptığı şeyleri görür: yolculuk etmek, başkalarının yardımına ihtiyaç duymak, kaybolmak, bir şey bulmaya çalışmak. Bazı çalışmalarda, doğuştan körlerin rüyalarında seyahat ve yer değiştirme temalarının, görenlere göre daha sık geçtiği bildirilmiştir. Ayrıca görenlerin rüyalarında sık rastlanan bazı unsurlar, örneğin görsel yanılsamalar ve gösterişli manzaralar, onların rüyalarında bulunmaz.
Rüya sırasındaki beyin etkinliği de bu konuya ışık tutar. Hızlı göz hareketlerinin görüldüğü REM uykusu, canlı rüyaların en sık yaşandığı evredir. Doğuştan kör kişilerde de REM evresi bulunur, ancak göz hareketleri görenlere göre farklılık gösterebilir. Bazı araştırmalara göre, doğuştan körlerde REM sırasında göz hareketleri çok azdır ya da hiç görülmez; sonradan kör olanlarda ise bu hareketler daha sık görülür. Bu bulgu, göz hareketlerinin rüya sırasındaki görsel imgelerle ilişkili olabileceğini düşündürür. Beyin görüntüleme çalışmalarında ise, doğuştan körlerde görme korteksinin boş kalmadığı, işitme ve dokunma gibi diğer duyulara ait işlemlerde kullanıldığı gösterilmiştir. Bu durum, beynin esnekliğinin yani nöroplastisitenin çarpıcı bir örneğidir. Dolayısıyla doğuştan körlerin rüyalarında, görme korteksi boşta kalmak yerine, başka duyuların temsiline katkıda bulunuyor olabilir.
Bir başka ilginç soru, kör kişilerin rüyalarında renkleri nasıl deneyimlediğidir. Sonradan kör olanlar, rüyalarında renkleri görmeye devam edebilir. Doğuştan körler ise renk ve ışık kavramlarını bir görüntü olarak değil, genellikle kavramsal ya da duygusal bir bilgi olarak taşırlar. Örneğin kırmızının sıcaklık ya da heyecanla bağdaştırılması gibi çağrışımlar, rüyada ortaya çıkabilir. Ancak bu, bir görsel deneyim değil, bir anlam ilişkisidir. Bazı doğuştan kör kişiler, rüyalarında ilk kez görmek gibi çok tuhaf bir hissin yaşandığını anlatsalar da, bu anlatımların güvenilirliği tartışmalıdır. Çünkü insanlar rüyalarını ifade ederken, çevrelerindeki görme odaklı dili kullanmaya yönelirler ve bu da bazen yanıltıcı olabilir. Bir kişi rüyasında bir manzarayı gördüğünü söylediğinde, bu bazen yalnızca bir kavramı ya da bilgiyi ifade etmenin yoludur.
Rüya deneyiminin bir başka boyutu, bedensel farkındalık ve mekân algısıdır. Doğuştan kör bir kişi için mekân, görsel bir harita olarak değil, adım sayıları, seslerin yönü, yüzeylerin dokusu ve hareket hafızasıyla kurulan bir yapıdır. Rüyada da bu bilgiler kullanılır. Böylece rüya mekânı, bir ses ve dokunma haritası olarak inşa edilir. Bu da, beynin rüya üretirken elindeki malzemeyle çalıştığını, yani rüyanın yalnızca bir görüntü üretimi değil, beynin bilgiyi yeniden düzenleme biçimi olduğunu gösterir. Rüya, aslında beynin deneyimlediği dünyanın bir simülasyonudur ve her beyin, kendi dünyasını simüle eder.
Konunun felsefi bir yönü de vardır. Rüyaların yalnızca görsel olduğuna dair yaygın kanı, çoğunlukla gören insanların kendi deneyimlerine dayanır. Oysa gören insanların rüyalarında da ses, hareket, duygu ve düşünce bulunur. Rüyanın özü, görüntüden çok anlatı, duygu ve duyusal bütünlüktür. Körlerin rüyaları, bilincin görsel deneyime bağımlı olmadığını, benliğin ve deneyimin farklı duyusal yollarla kurulabileceğini gösterir. Bu açıdan bakıldığında körlerin rüyaları, bilinç araştırmalarında önemli bir karşılaştırma alanı sunar.
Kör insanların rüyaları, tahmin edilenden çok daha zengin ve çeşitlidir. Doğuştan körler ses, dokunma, koku ve hareketle dolu rüyalar görürken, sonradan kör olanlar görsel anıları rüyalarında yaşatmaya devam edebilir. Rüyanın malzemesi kişinin yaşam deneyimidir ve beyin, elindeki her duyusal kaynakla kendi dünyasını yeniden kurar. Bu bize, rüya görmenin gözlere değil beyne ait bir yetenek olduğunu ve insan zihninin, hangi duyularla beslenirse beslensin, anlam ve hikaye üretmeyi sürdürdüğünü hatırlatır.
Öncelikle, körlüğün ne zaman başladığı büyük önem taşır. Doğuştan kör olan ya da yaşamın ilk yıllarında, kabaca beş ile yedi yaş arasından önce görme yetisini kaybeden kişiler, genellikle rüyalarında görsel imge deneyimlemezler. Bunun nedeni basittir: Beyin, daha önce hiç görmediği bir şeyi hayal edecek hammaddeye sahip değildir. Doğuştan kör bir insana renk ya da ışık anlatmanın zorluğu neyse, bu kişinin rüyasında görüntü oluşturmanın zorluğu da odur. Buna karşılık, yedi yaşından sonra görme yetisini kaybedenler, rüyalarında görsel imgeleri çoğu zaman uzun yıllar boyunca sürdürürler. Hatta bazıları, yıllar geçse de rüyalarında eskiden olduğu gibi gördüklerini söyler. Bununla birlikte bu görüntüler zamanla silikleşebilir, az sayıda ve belirsiz hale gelebilir.
Doğuştan körlerin rüyaları ise görüntüden yoksun olsa da zengin ve canlıdır. Araştırmalar, bu kişilerin rüyalarında ağırlıklı olarak işitme, dokunma, koku, tat ve hareket duyularının öne çıktığını göstermiştir. Bir kişi rüyasında sokakta yürürken kornaları, ayak seslerini ve insanların konuşmalarını duyabilir, bastonunun yere çarpışını hissedebilir, yemek kokusunu algılayabilir. Rüya, bir film gibi değil, daha çok sesli ve dokunsal bir deneyim, bir tür sürükleyici ses oyunu gibidir. Bu yönüyle bakıldığında körlerin rüyaları, görenlerin rüyalarından daha az gerçek değildir, yalnızca farklı duyusal malzemeden örülmüştür.
Konuyu sistemli biçimde inceleyen önemli çalışmalardan biri, Danimarkalı araştırmacıların yürüttüğü bir araştırmadır. Bu çalışmada doğuştan kör, sonradan kör olmuş ve gören kişilerin birkaç hafta boyunca rüya günlükleri karşılaştırıldı. Sonuçlar, doğuştan körlerin rüyalarının duyusal çeşitlilik açısından ağırlıklı olarak işitme ve dokunma ağırlıklı olduğunu, koku ve tat gibi duyuların ise görenlere göre daha sık yer aldığını gösterdi. Bu çalışma ayrıca, körlerin rüyalarında duygusal içeriğin, yani korku, kaygı, sevinç gibi hislerin de görenlerinkinden farklı olmadığını ortaya koydu. İlginç bir bulgu da, doğuştan körlerin kâbus görme oranının daha yüksek olmasıydı. Araştırmacılar bunu, gündelik yaşamda karşılaşılan tehlikelerin, örneğin yolda çarpma ya da düşme korkusunun, rüyaya yansımasıyla ilişkilendirdi.
Rüyaların içeriği, kişinin gündüz yaşadıklarıyla yakından ilgilidir ve bu ilke körler için de geçerlidir. Süreklilik hipotezi olarak bilinen yaklaşıma göre, rüyalar uyanık yaşamın düşünce, kaygı ve deneyimlerinin bir devamıdır. Bu nedenle bir görme engelli kişi rüyasında çoğunlukla gündelik hayatında yaptığı şeyleri görür: yolculuk etmek, başkalarının yardımına ihtiyaç duymak, kaybolmak, bir şey bulmaya çalışmak. Bazı çalışmalarda, doğuştan körlerin rüyalarında seyahat ve yer değiştirme temalarının, görenlere göre daha sık geçtiği bildirilmiştir. Ayrıca görenlerin rüyalarında sık rastlanan bazı unsurlar, örneğin görsel yanılsamalar ve gösterişli manzaralar, onların rüyalarında bulunmaz.
Rüya sırasındaki beyin etkinliği de bu konuya ışık tutar. Hızlı göz hareketlerinin görüldüğü REM uykusu, canlı rüyaların en sık yaşandığı evredir. Doğuştan kör kişilerde de REM evresi bulunur, ancak göz hareketleri görenlere göre farklılık gösterebilir. Bazı araştırmalara göre, doğuştan körlerde REM sırasında göz hareketleri çok azdır ya da hiç görülmez; sonradan kör olanlarda ise bu hareketler daha sık görülür. Bu bulgu, göz hareketlerinin rüya sırasındaki görsel imgelerle ilişkili olabileceğini düşündürür. Beyin görüntüleme çalışmalarında ise, doğuştan körlerde görme korteksinin boş kalmadığı, işitme ve dokunma gibi diğer duyulara ait işlemlerde kullanıldığı gösterilmiştir. Bu durum, beynin esnekliğinin yani nöroplastisitenin çarpıcı bir örneğidir. Dolayısıyla doğuştan körlerin rüyalarında, görme korteksi boşta kalmak yerine, başka duyuların temsiline katkıda bulunuyor olabilir.
Bir başka ilginç soru, kör kişilerin rüyalarında renkleri nasıl deneyimlediğidir. Sonradan kör olanlar, rüyalarında renkleri görmeye devam edebilir. Doğuştan körler ise renk ve ışık kavramlarını bir görüntü olarak değil, genellikle kavramsal ya da duygusal bir bilgi olarak taşırlar. Örneğin kırmızının sıcaklık ya da heyecanla bağdaştırılması gibi çağrışımlar, rüyada ortaya çıkabilir. Ancak bu, bir görsel deneyim değil, bir anlam ilişkisidir. Bazı doğuştan kör kişiler, rüyalarında ilk kez görmek gibi çok tuhaf bir hissin yaşandığını anlatsalar da, bu anlatımların güvenilirliği tartışmalıdır. Çünkü insanlar rüyalarını ifade ederken, çevrelerindeki görme odaklı dili kullanmaya yönelirler ve bu da bazen yanıltıcı olabilir. Bir kişi rüyasında bir manzarayı gördüğünü söylediğinde, bu bazen yalnızca bir kavramı ya da bilgiyi ifade etmenin yoludur.
Rüya deneyiminin bir başka boyutu, bedensel farkındalık ve mekân algısıdır. Doğuştan kör bir kişi için mekân, görsel bir harita olarak değil, adım sayıları, seslerin yönü, yüzeylerin dokusu ve hareket hafızasıyla kurulan bir yapıdır. Rüyada da bu bilgiler kullanılır. Böylece rüya mekânı, bir ses ve dokunma haritası olarak inşa edilir. Bu da, beynin rüya üretirken elindeki malzemeyle çalıştığını, yani rüyanın yalnızca bir görüntü üretimi değil, beynin bilgiyi yeniden düzenleme biçimi olduğunu gösterir. Rüya, aslında beynin deneyimlediği dünyanın bir simülasyonudur ve her beyin, kendi dünyasını simüle eder.
Konunun felsefi bir yönü de vardır. Rüyaların yalnızca görsel olduğuna dair yaygın kanı, çoğunlukla gören insanların kendi deneyimlerine dayanır. Oysa gören insanların rüyalarında da ses, hareket, duygu ve düşünce bulunur. Rüyanın özü, görüntüden çok anlatı, duygu ve duyusal bütünlüktür. Körlerin rüyaları, bilincin görsel deneyime bağımlı olmadığını, benliğin ve deneyimin farklı duyusal yollarla kurulabileceğini gösterir. Bu açıdan bakıldığında körlerin rüyaları, bilinç araştırmalarında önemli bir karşılaştırma alanı sunar.
Kör insanların rüyaları, tahmin edilenden çok daha zengin ve çeşitlidir. Doğuştan körler ses, dokunma, koku ve hareketle dolu rüyalar görürken, sonradan kör olanlar görsel anıları rüyalarında yaşatmaya devam edebilir. Rüyanın malzemesi kişinin yaşam deneyimidir ve beyin, elindeki her duyusal kaynakla kendi dünyasını yeniden kurar. Bu bize, rüya görmenin gözlere değil beyne ait bir yetenek olduğunu ve insan zihninin, hangi duyularla beslenirse beslensin, anlam ve hikaye üretmeyi sürdürdüğünü hatırlatır.
Diğer Yazılar