← Ana Sayfaya Dön

Deja reve

Déjà vu herkesin duyduğu bir kavramdır: Daha önce hiç yaşamadığınız bir anı, sanki tıpatıp yaşamış gibi hissetmek. Ancak bunun daha az bilinen ve daha tuhaf bir kuzeni vardır. Fransızcada daha önce rüyada görülmüş anlamına gelen deja reve, kişinin o an yaşadığı bir olayı, sanki geçmişte bir rüyada görmüş gibi hissetmesidir. Üstelik bu histe çoğu zaman bir kesinlik duygusu da bulunur: Bu sahneyi biliyorum, bir gece rüyamda görmüştüm. Yaşanan şey ister gerçek bir öngörü, ister hafızanın bir oyunu olsun, deneyimin kendisi çok yaygındır ve insanlık tarihi boyunca merak uyandırmıştır.

Deja reve kavramını bilimsel yazına sokan isimler arasında, hafıza ve rüya üzerine çalışan araştırmacılar vardır. Kavram, deja vuden farklı olarak yalnızca tanıdıklık hissini değil, bu tanıdıklığın kaynağına dair belirli bir yorumu da içerir. Deja vuda kişi, durumun neden tanıdık geldiğini bilmez, yalnızca tanıdık geldiğini hisseder. Deja revede ise kişi, tanıdıklığın kaynağını rüya olarak etiketler. Bu fark, hafıza ve kaynak belleği arasındaki ilişkiyi anlamak açısından önemlidir. Kaynak belleği, bir bilginin nereden geldiğini hatırlama becerisidir. Bir şeyi bildiğimizi hissederiz, ama onu nerede, ne zaman ve nasıl öğrendiğimizi her zaman doğru biçimde hatırlayamayız. Deja reve, bu mekanizmanın tuhaf bir sonucu olabilir.

Rüyaların hatırlanma biçimi bu konuda önemli bir ipucu sunar. Her gece birkaç rüya görürüz, ancak uyandığımızda bunların çok küçük bir bölümünü hatırlarız. Hatırladıklarımızın büyük kısmı da gün içinde hızla silinir. Rüya hafızası, bu yüzden parçalı, bulanık ve zayıf izlerden oluşur. Bu zayıf izler, bilinçli olarak erişilemese de beyinde bir yerde saklı kalabilir. Daha sonra, gerçek hayatta rüyadakine benzer bir sahneyle karşılaştığımızda, bu silik iz harekete geçebilir ve bize tanıdıklık hissi verir. Ancak bu tanıdıklığın kaynağını bilinçli olarak çıkaramayız. Aklımız ise bu duygu için en makul açıklamayı arar ve bunu rüya olarak adlandırır. Bu, hafıza araştırmalarında tanıdıklık temelli tanıma olarak anılan sürecin bir örneğidir: Ayrıntıları hatırlamadan, yalnızca bir şeyin tanıdık olduğunu hissetmek.

Peki neden rüyalarda gördüğümüz sahneler gerçek hayatta karşımıza çıkar? Bunun bir açıklaması, rüyaların aslında rastgele olmaması, gündelik deneyimlerden, anılardan ve beklentilerden beslenmesidir. Rüya sırasında beyin, gün içinde edinilen bilgileri yeniden düzenler. Yani rüyalarımız çoğunlukla geçmişte karşılaştığımız yerlerin, insanların ve durumların karışımıdır. Gelecekte benzer bir kombinasyonla karşılaştığımızda, rüyanın ham maddesini oluşturan gerçek anıların bir kısmını yeniden tanıyabiliriz. Üstelik hayat, belli kalıpları sık sık tekrar eder. Bir lokantada oturan, bir arkadaşıyla konuşan ya da bir sokakta yürüyen biri, bu sahnelerin bir benzerini daha önce hayal etmiş olabilir. Şans eseri örtüşmeler de sanıldığından çok daha sık yaşanır, çünkü insan beyni, belirsiz rüya izlenimlerini sonradan gerçekle eşleştirmekte oldukça yeteneklidir.

Burada onaylama yanlılığı dediğimiz bir eğilim devreye girer. İnsanlar, bir rüyanın gerçekleştiğini fark ettiklerinde bunu çarpıcı bulur ve hatırlar. Gerçekleşmeyen yüzlerce rüya ise unutulur. Üstelik rüya genellikle gerçek bir olay yaşanana dek ayrıntılı biçimde hatırlanmaz. Olay gerçekleştiği anda, hafıza rüya anlatısını olaya uyacak biçimde yeniden inşa eder. Bu, hatırlamanın yeniden kurma doğasının bir sonucudur. Gerçek bir olay yaşandığında, rüyayı hatırladığımızı sandığımız şey, aslında o an üretilmiş bir uyumdur. Bu nedenle kişi, rüyayı gerçekten görmüş olsa bile, onu bildiğini sandığından çok daha bulanık biçimde hatırlıyordur.

Nörobilim açısından deja vu ve deja reve, özellikle şakak lobu ile ilişkilendirilmiştir. Hipokampus ve çevresindeki yapılar, yeni olayları kaydetmekten ve geçmiş anılarla karşılaştırmaktan sorumludur. Bu sistemde ufak bir zamanlama hatası olduğunda, yeni bir deneyim eski bir anı gibi işlenebilir. Bu, adeta beynin yeni olanı yanlışlıkla geçmişe ait olarak etiketlemesidir. Şakak lobu epilepsisi olan kişilerde, nöbet öncesinde ya da sırasında yoğun tanıdıklık hisleri sık görülür. Bu gözlem, tanıdıklık hissinin beyinde belirli devrelerde üretildiğini gösterir. Sağlıklı kişilerde ise bu tür geçici elektriksel sapmalar zararsızdır ve uyku yoksunluğu, yorgunluk ya da stres dönemlerinde daha sık görülebilir.

Deja reve üzerine bir başka açıklama, bilginin işlenme sırasıyla ilgilidir. Bu görüşe göre, bir sahneyi algılarken görsel bilgi beyne iki kez ulaşabilir: Önce çok kısa bir an boyunca dikkatsizce ya da dikkatin dağıldığı bir sırada, ardından da bilinçli olarak. İkinci algılama sırasında beyin, ilkini bir anı olarak yorumlar ve tanıdıklık hissi doğar. Rüya bağlamında bu, kişinin sahnenin bir kısmını zihnen önceden görmüş gibi hissetmesine yol açabilir. Bu açıklamalar, kanıtlanmış kesin gerçekler değildir, ancak şu anki bilimsel anlayışta öne çıkan varsayımlardır.

Elbette, deja reveyi çok daha fazlası olarak yorumlayanlar da olmuştur. Tarih boyunca pek çok kültür, rüyaların geleceği haber verdiğine inanmıştır. Eski Mısır, Yunan ve Mezopotamya uygarlıkları rüya tabirlerine ve kâhinlere büyük önem vermiştir. Modern çağda ise bazı parapsikologlar, rüyaların bir tür öngörü olabileceğini ve zamanın doğrusal olmayabileceğini ileri sürmüştür. Örneğin bazı kişilerin, bir felaketten önce benzer bir rüya gördüğünü bildirmesi, ön sezi kavramının ilgi görmesine yol açmıştır. Ancak kontrollü araştırmalarda, rüyaların geleceği kesin biçimde önceden bildirdiğine dair güvenilir bir kanıt bulunamamıştır. Bu tür anlatıların çoğu, sonradan hatırlama ve seçici belleğin bir ürünü olarak değerlendirilmektedir.

Deja reve deneyimi çoğu kişi için zararsız ve hatta eğlencelidir. Ancak çok sık yaşanıyorsa, uzun sürüyorsa ya da bilinç kaybı, bulanıklık ve ani korku gibi belirtilerle birlikte görülüyorsa, bir nörologa danışmak yerinde olur. Bunun nedeni, bazı nöbet türlerinin benzer belirtiler verebilmesidir. Çoğu durumda ise deja reve, hafızanın normal ve sağlıklı işleyişinin gölgede kalan bir yan ürünüdür.

Deja reve, insan zihninin hafıza, rüya ve gerçeklik arasındaki sınırı ne kadar akışkan taşıdığını gösteren büyüleyici bir örnektir. Bir şeyi daha önce gördüğümüzü sanmamız, belki bir rüyanın silik izinden, belki hafızanın kaynak karışıklığından, belki de beynin zamanlama hatasından doğar. Hangi açıklamayı tercih edersek edelim, bu his bize zihnin yalnızca geçmişi kaydeden bir cihaz olmadığını, aynı zamanda sürekli anlam arayan, bağlantı kuran ve bazen de bizi şaşırtan yaratıcı bir yapı olduğunu hatırlatır.
Diğer Yazılar
Rüyalar Hayatta Kalma Mekanizması mı? Uyanınca Rüyalar Neden Unutulur? Kör İnsanlar Nasıl Rüya Görür? Rüyada Acı Hissetmek Rüyaların Psikolojik Faydaları: Duygu Düzenleme Hipotezi Rüya İçinde Rüya (False Awakening)
← Ana Sayfaya Dön