Neden Geçmişi Hatırlıyor, Geleceği Hatırlamıyoruz?
Geçmişi hatırlayıp geleceği hatırlayamamak, gündelik hayatın o kadar sıradan bir gerçeğidir ki üzerine düşünmek çoğu zaman aklımıza gelmez. Dünü hatırlarız, yarını ise yalnızca tahmin ederiz. Oysa fiziğin temel denklemlerine baktığımızda bu asimetrinin hiçbir izine rastlamayız. Newton mekaniği, elektromanyetizma, kuantum mekaniğinin dalga denklemi ve görelilik kuramı, zamanın yönünü ayırt etmeyen bir yapıya sahiptir. Bu denklemlerde zamanı tersine çevirdiğinizde ortaya çıkan senaryo da fizik yasalarına tamamen uygundur. Peki o halde geçmiş ile gelecek arasındaki bu derin fark nereden geliyor? Bu soru, fizikçileri ve filozofları yüzyıllardır uğraştıran zamanın oku problemidir.
Zamanın okuna dair ilk ciddi ipucu, on dokuzuncu yüzyılda buhar makinelerini anlamaya çalışan mühendislerden ve fizikçilerden geldi. Termodinamiğin ikinci yasası, kapalı bir sistemde entropi adı verilen niceliğin zamanla azalmadığını, genellikle arttığını söyler. Entropi çoğu zaman düzensizliğin ölçüsü olarak anlatılır, ancak daha doğru bir tanımla, belirli bir görünür durumun kaç farklı mikroskobik düzenlemeyle gerçekleştirilebileceğinin ölçüsüdür. Ludwig Boltzmann, bu düşünceyi istatistiksel bir temele oturtarak makroskobik dünyadaki geri dönüşsüzlüğün, aslında olasılıkların bir sonucu olduğunu gösterdi. Bir fincan kahveye süt döktüğünüzde süt ile kahvenin karışması, karışmış bir sıvının kendiliğinden yeniden ayrışmasından kıyaslanamayacak ölçüde daha olasıdır. Tersine dönüşün fiziksel olarak imkansız olduğu söylenemez, yalnızca inanılmaz derecede düşük olasılıklıdır.
Burada kritik bir soru ortaya çıkar. Eğer entropi zamanla artıyorsa, geçmişte düşük olmalıydı. Evrenin başlangıcında entropinin olağanüstü düşük olması gerekir ve bu durum, kozmolojinin en gizemli varsayımlarından biridir. Buna geçmiş hipotezi denir. Büyük patlamadan hemen sonraki evren, madde ve enerjinin son derece düzenli ve pürüzsüz dağıldığı bir hâldeydi. Bu düzenli başlangıç sayesinde evren, yıldızlar, galaksiler, gezegenler ve nihayet canlılar üretebilecek bir entropi artış sürecine girebildi. Fizikçi Roger Penrose, bu başlangıç durumunun ne kadar özel olduğunu hesaplamaya çalışmış ve olasılığın akıl almaz derecede küçük olduğunu ileri sürmüştür. Bu nedenle zamanın oku, yalnızca bir yasadan değil, aynı zamanda evrenin özel bir başlangıç koşulundan kaynaklanıyor gibi görünür.
Bu noktada hafıza meselesine dönebiliriz. Hatırlamak, fiziksel bir süreçtir. Beyindeki sinir bağlantılarının, protein yapılarının ve kimyasal dengelerin değişmesiyle geçmişteki bir olayın izi bırakılır. Bir iz bırakmak ise, yerel düzeyde bir düzen oluşturmak anlamına gelir ve bu düzenin bedeli, çevreye yayılan ısı ve artan entropidir. Yani hafıza, entropinin arttığı yönde kurulabilen bir kayıttır. Bir kayıt, ancak kaydedilen olayın sebep olduğu etkilerin sonradan ortaya çıktığı yönde oluşur. Bir ayak izi, ayağın geçtiği andan sonra kumda kalır. Fosiller, fotoğraflar, tarih kitapları ve nöronlardaki izler, hep düşük entropili geçmişin, yüksek entropili geleceğe bıraktığı kalıntılardır. Geleceği hatırlayamamamızın nedeni, gelecekte henüz böyle bir iz bulunmamasıdır. Gelecek, kayıtların kendisinden değil, onların oluşacağı alandan ibarettir.
Bu argüman, psikolojik zaman okunun termodinamik zaman okuna bağlı olduğunu söyler. Stephen Hawking da benzer bir yaklaşım benimseyerek, bilgisayar hafızası gibi bir sistemin düzenli bir durumdan başlayıp bir şey hatırlamaya başladığında, bu sürecin entropiyi artırması gerektiğini savunmuştur. Bir bilgisayar belleğini düşünün: boş bir bellek düzenli bir durumdadır, bilgi yazıldıkça düzen ilk bakışta artıyor gibi görünse de, işlemi gerçekleştiren makine ısı yayar ve toplam entropi yükselir. Aynı şey beyin için de geçerlidir. Beynimiz, yediğimiz yiyeceklerden aldığı düşük entropili enerjiyi kullanır, yüksek entropili ısıya dönüştürür ve bu sırada geçmişe dair kalıcı izler biriktirir.
Ancak anlatı bu kadar basit değildir, çünkü hafızanın doğası bir kayıt cihazından çok daha karmaşıktır. Modern bilişsel bilim, hatırlamanın bir videoyu yeniden oynatmak gibi çalışmadığını, her seferinde bir yeniden inşa süreci olduğunu göstermiştir. Bir anıyı her çağırışımızda onu biraz değiştiririz. Elizabeth Loftus gibi araştırmacıların çalışmaları, yanlış anıların kolayca oluşturulabildiğini ve tanıkların güvenle anlattıkları olayların bile çarpıtılmış olabildiğini ortaya koymuştur. Üstelik beynin geçmişi hatırlamak için kullandığı ağlar, geleceği hayal etmek için kullandığı ağlarla büyük ölçüde örtüşür. Hipokampus ve varsayılan mod ağı, hem anı çağırırken hem de gelecek senaryoları kurarken etkinleşir. Bu bulgu, hatırlamanın aslında zihinsel zaman yolculuğunun bir türü olduğunu düşündürür. Geleceği hatırlayamayız ama onu simüle edebiliriz ve bu simülasyonlar, hatırlama sürecini besleyen aynı malzemelerle kurulur.
Zamanın oku başka asimetrilerle de iç içedir. Nedensellik, geçmişten geleceğe doğru işler. Bir olay, kendisinden sonraki olayları etkiler, öncekileri değil. Biz de bu nedenle geçmişi sabit ve değiştirilemez, geleceği ise açık ve belirsiz olarak algılarız. Bu algının temelinde de entropi yatıyor olabilir. Geçmişe dair elimizde çok sayıda kayıt vardır ve bu kayıtlar geçmişi büyük ölçüde belirler. Gelecek hakkında ise elimizde yalnızca kısmi bilgi bulunur ve pek çok farklı sonuç mümkün görünür. Bu bilgi asimetrisi, özgür irade ve belirlenimcilik tartışmalarıyla da yakından ilişkilidir. Eğer fizik yasaları zaman açısından simetrikse, geçmiş ve gelecek de aynı ölçüde belirlenmiş olmalıdır. Bizim geleceği açık hissetmemiz, bilgimizin sınırlarından ve kayıtlarımızın yönünden doğan bir bakış açısı olabilir.
Zamanın okunun bir diğer boyutu, kozmolojik ölçekteki genişlemedir. Evren genişlemektedir ve bu genişleme, entropinin artması için sürekli yeni olanaklar yaratır. Bazı fizikçiler, genişleme yönü ile zamanın oku arasında doğrudan bir bağ olabileceğini düşünmüştür. Hatta evren bir gün büzülmeye başlarsa zamanın okunun da tersine dönebileceği öne sürülmüştür. Hawking başlangıçta bu fikri desteklemiş, sonradan bundan vazgeçmiştir. Günümüzde gözlemler, evrenin hızlanarak genişlediğini gösterdiği için böyle bir senaryo pek makul sayılmamaktadır. Evrenin uzak geleceğinde, yıldızlar söndüğünde, kara delikler buharlaştığında ve evren neredeyse tamamen dengeye ulaştığında, anlamlı bir zaman okundan söz etmek bile zorlaşacaktır. Çünkü yeni kayıtlar oluşturacak, yani hatırlayabilecek hiçbir yapı kalmayacaktır.
Kuantum mekaniği bu tabloya yeni sorular ekler. Ölçüm sürecinde dalga fonksiyonunun çökmesi, geri dönüşsüz gibi görünen bir olaydır. Bazı yorumlar, çevreyle dolanıklık sürecinin yani dekoherensin, kuantum belirsizliğinden klasik gerçekliğe geçişi açıkladığını ve bu sürecin de zamanın okuyla bağlantılı olduğunu savunur. Kuantum bilgi kuramı üzerinden yapılan yeni çalışmalar, entropinin ve zaman okunun, sistemler arasındaki bilgi akışı ve dolanıklık yoluyla yeniden tanımlanabileceğini önermektedir. Bu alandaki tartışmalar henüz kesin bir sonuca ulaşmış değildir.
Bilinç ise tablonun en karmaşık parçasıdır. Zamanı bir akış olarak deneyimleriz. Şimdi dediğimiz an sürekli yer değiştiriyor gibi hissederiz. Oysa fizikte, özellikle göreliliğin getirdiği blok evren yorumunda, geçmiş, şimdi ve gelecek eşit ölçüde gerçektir ve hiçbir an ayrıcalıklı değildir. Şimdi, tıpkı burası gibi, konuma bağlı bir ifadedir. Peki öyleyse zamanın akışı yanılsama mıdır? Bazı filozoflar ve fizikçiler bunu savunur. Akış hissinin, beynin bilgiyi işleme biçiminden, sürekli güncellenen bir iç modelden ve hafızanın sıralı yapısından doğduğunu söylerler. Başkaları ise zamanın akışının gerçek bir özellik olduğunu ve fiziğin henüz onu yakalayamadığını ileri sürer. Bu tartışma, çağdaş felsefenin en canlı alanlarından biridir.
Psikolojik araştırmalar da zaman algısının ne kadar esnek olduğunu gösterir. Heyecanlı ya da tehlikeli anlarda zaman yavaşlamış gibi gelir, monoton işlerde ise akıp gider. Beynin zamanı ölçen tek bir saati yoktur, farklı bölgeler farklı zaman ölçeklerinde çalışır. Yaşlandıkça yıllarımızın daha hızlı geçtiği hissi, yeni deneyimlerin azalmasıyla ve anı yoğunluğunun düşmesiyle ilişkilendirilir. Bu da gösterir ki öznel zaman, fizik zamanla birebir örtüşmez, beynin kurduğu bir deneyimdir.
Geçmişi hatırlayıp geleceği hatırlayamamamızın cevabı, evrenin düşük entropili bir başlangıçtan yüksek entropiye doğru ilerlemesinde ve hafızanın bu ilerlemenin bir yan ürünü olarak ortaya çıkmasında yatıyor gibi görünür. Fizik yasaları zamanı ayırt etmez, ama evrenin tarihi ayırt eder. Biz de bu tarihin içinde, geride iz bırakan ve ileriye bakan varlıklar olarak yer alırız. Belki de en çarpıcı olan, zamanın okunu anlamaya çalışan zihnimizin, bizzat o okun bir ürünü olmasıdır. Düşünen, hatırlayan ve merak eden bir bilinç, entropinin yükseldiği bir evrende geçici olarak düzen kurabilen nadir yapılardan biridir ve bu yapı, kendi varlığının koşullarını sorgulayabilmektedir.
Zamanın okuna dair ilk ciddi ipucu, on dokuzuncu yüzyılda buhar makinelerini anlamaya çalışan mühendislerden ve fizikçilerden geldi. Termodinamiğin ikinci yasası, kapalı bir sistemde entropi adı verilen niceliğin zamanla azalmadığını, genellikle arttığını söyler. Entropi çoğu zaman düzensizliğin ölçüsü olarak anlatılır, ancak daha doğru bir tanımla, belirli bir görünür durumun kaç farklı mikroskobik düzenlemeyle gerçekleştirilebileceğinin ölçüsüdür. Ludwig Boltzmann, bu düşünceyi istatistiksel bir temele oturtarak makroskobik dünyadaki geri dönüşsüzlüğün, aslında olasılıkların bir sonucu olduğunu gösterdi. Bir fincan kahveye süt döktüğünüzde süt ile kahvenin karışması, karışmış bir sıvının kendiliğinden yeniden ayrışmasından kıyaslanamayacak ölçüde daha olasıdır. Tersine dönüşün fiziksel olarak imkansız olduğu söylenemez, yalnızca inanılmaz derecede düşük olasılıklıdır.
Burada kritik bir soru ortaya çıkar. Eğer entropi zamanla artıyorsa, geçmişte düşük olmalıydı. Evrenin başlangıcında entropinin olağanüstü düşük olması gerekir ve bu durum, kozmolojinin en gizemli varsayımlarından biridir. Buna geçmiş hipotezi denir. Büyük patlamadan hemen sonraki evren, madde ve enerjinin son derece düzenli ve pürüzsüz dağıldığı bir hâldeydi. Bu düzenli başlangıç sayesinde evren, yıldızlar, galaksiler, gezegenler ve nihayet canlılar üretebilecek bir entropi artış sürecine girebildi. Fizikçi Roger Penrose, bu başlangıç durumunun ne kadar özel olduğunu hesaplamaya çalışmış ve olasılığın akıl almaz derecede küçük olduğunu ileri sürmüştür. Bu nedenle zamanın oku, yalnızca bir yasadan değil, aynı zamanda evrenin özel bir başlangıç koşulundan kaynaklanıyor gibi görünür.
Bu noktada hafıza meselesine dönebiliriz. Hatırlamak, fiziksel bir süreçtir. Beyindeki sinir bağlantılarının, protein yapılarının ve kimyasal dengelerin değişmesiyle geçmişteki bir olayın izi bırakılır. Bir iz bırakmak ise, yerel düzeyde bir düzen oluşturmak anlamına gelir ve bu düzenin bedeli, çevreye yayılan ısı ve artan entropidir. Yani hafıza, entropinin arttığı yönde kurulabilen bir kayıttır. Bir kayıt, ancak kaydedilen olayın sebep olduğu etkilerin sonradan ortaya çıktığı yönde oluşur. Bir ayak izi, ayağın geçtiği andan sonra kumda kalır. Fosiller, fotoğraflar, tarih kitapları ve nöronlardaki izler, hep düşük entropili geçmişin, yüksek entropili geleceğe bıraktığı kalıntılardır. Geleceği hatırlayamamamızın nedeni, gelecekte henüz böyle bir iz bulunmamasıdır. Gelecek, kayıtların kendisinden değil, onların oluşacağı alandan ibarettir.
Bu argüman, psikolojik zaman okunun termodinamik zaman okuna bağlı olduğunu söyler. Stephen Hawking da benzer bir yaklaşım benimseyerek, bilgisayar hafızası gibi bir sistemin düzenli bir durumdan başlayıp bir şey hatırlamaya başladığında, bu sürecin entropiyi artırması gerektiğini savunmuştur. Bir bilgisayar belleğini düşünün: boş bir bellek düzenli bir durumdadır, bilgi yazıldıkça düzen ilk bakışta artıyor gibi görünse de, işlemi gerçekleştiren makine ısı yayar ve toplam entropi yükselir. Aynı şey beyin için de geçerlidir. Beynimiz, yediğimiz yiyeceklerden aldığı düşük entropili enerjiyi kullanır, yüksek entropili ısıya dönüştürür ve bu sırada geçmişe dair kalıcı izler biriktirir.
Ancak anlatı bu kadar basit değildir, çünkü hafızanın doğası bir kayıt cihazından çok daha karmaşıktır. Modern bilişsel bilim, hatırlamanın bir videoyu yeniden oynatmak gibi çalışmadığını, her seferinde bir yeniden inşa süreci olduğunu göstermiştir. Bir anıyı her çağırışımızda onu biraz değiştiririz. Elizabeth Loftus gibi araştırmacıların çalışmaları, yanlış anıların kolayca oluşturulabildiğini ve tanıkların güvenle anlattıkları olayların bile çarpıtılmış olabildiğini ortaya koymuştur. Üstelik beynin geçmişi hatırlamak için kullandığı ağlar, geleceği hayal etmek için kullandığı ağlarla büyük ölçüde örtüşür. Hipokampus ve varsayılan mod ağı, hem anı çağırırken hem de gelecek senaryoları kurarken etkinleşir. Bu bulgu, hatırlamanın aslında zihinsel zaman yolculuğunun bir türü olduğunu düşündürür. Geleceği hatırlayamayız ama onu simüle edebiliriz ve bu simülasyonlar, hatırlama sürecini besleyen aynı malzemelerle kurulur.
Zamanın oku başka asimetrilerle de iç içedir. Nedensellik, geçmişten geleceğe doğru işler. Bir olay, kendisinden sonraki olayları etkiler, öncekileri değil. Biz de bu nedenle geçmişi sabit ve değiştirilemez, geleceği ise açık ve belirsiz olarak algılarız. Bu algının temelinde de entropi yatıyor olabilir. Geçmişe dair elimizde çok sayıda kayıt vardır ve bu kayıtlar geçmişi büyük ölçüde belirler. Gelecek hakkında ise elimizde yalnızca kısmi bilgi bulunur ve pek çok farklı sonuç mümkün görünür. Bu bilgi asimetrisi, özgür irade ve belirlenimcilik tartışmalarıyla da yakından ilişkilidir. Eğer fizik yasaları zaman açısından simetrikse, geçmiş ve gelecek de aynı ölçüde belirlenmiş olmalıdır. Bizim geleceği açık hissetmemiz, bilgimizin sınırlarından ve kayıtlarımızın yönünden doğan bir bakış açısı olabilir.
Zamanın okunun bir diğer boyutu, kozmolojik ölçekteki genişlemedir. Evren genişlemektedir ve bu genişleme, entropinin artması için sürekli yeni olanaklar yaratır. Bazı fizikçiler, genişleme yönü ile zamanın oku arasında doğrudan bir bağ olabileceğini düşünmüştür. Hatta evren bir gün büzülmeye başlarsa zamanın okunun da tersine dönebileceği öne sürülmüştür. Hawking başlangıçta bu fikri desteklemiş, sonradan bundan vazgeçmiştir. Günümüzde gözlemler, evrenin hızlanarak genişlediğini gösterdiği için böyle bir senaryo pek makul sayılmamaktadır. Evrenin uzak geleceğinde, yıldızlar söndüğünde, kara delikler buharlaştığında ve evren neredeyse tamamen dengeye ulaştığında, anlamlı bir zaman okundan söz etmek bile zorlaşacaktır. Çünkü yeni kayıtlar oluşturacak, yani hatırlayabilecek hiçbir yapı kalmayacaktır.
Kuantum mekaniği bu tabloya yeni sorular ekler. Ölçüm sürecinde dalga fonksiyonunun çökmesi, geri dönüşsüz gibi görünen bir olaydır. Bazı yorumlar, çevreyle dolanıklık sürecinin yani dekoherensin, kuantum belirsizliğinden klasik gerçekliğe geçişi açıkladığını ve bu sürecin de zamanın okuyla bağlantılı olduğunu savunur. Kuantum bilgi kuramı üzerinden yapılan yeni çalışmalar, entropinin ve zaman okunun, sistemler arasındaki bilgi akışı ve dolanıklık yoluyla yeniden tanımlanabileceğini önermektedir. Bu alandaki tartışmalar henüz kesin bir sonuca ulaşmış değildir.
Bilinç ise tablonun en karmaşık parçasıdır. Zamanı bir akış olarak deneyimleriz. Şimdi dediğimiz an sürekli yer değiştiriyor gibi hissederiz. Oysa fizikte, özellikle göreliliğin getirdiği blok evren yorumunda, geçmiş, şimdi ve gelecek eşit ölçüde gerçektir ve hiçbir an ayrıcalıklı değildir. Şimdi, tıpkı burası gibi, konuma bağlı bir ifadedir. Peki öyleyse zamanın akışı yanılsama mıdır? Bazı filozoflar ve fizikçiler bunu savunur. Akış hissinin, beynin bilgiyi işleme biçiminden, sürekli güncellenen bir iç modelden ve hafızanın sıralı yapısından doğduğunu söylerler. Başkaları ise zamanın akışının gerçek bir özellik olduğunu ve fiziğin henüz onu yakalayamadığını ileri sürer. Bu tartışma, çağdaş felsefenin en canlı alanlarından biridir.
Psikolojik araştırmalar da zaman algısının ne kadar esnek olduğunu gösterir. Heyecanlı ya da tehlikeli anlarda zaman yavaşlamış gibi gelir, monoton işlerde ise akıp gider. Beynin zamanı ölçen tek bir saati yoktur, farklı bölgeler farklı zaman ölçeklerinde çalışır. Yaşlandıkça yıllarımızın daha hızlı geçtiği hissi, yeni deneyimlerin azalmasıyla ve anı yoğunluğunun düşmesiyle ilişkilendirilir. Bu da gösterir ki öznel zaman, fizik zamanla birebir örtüşmez, beynin kurduğu bir deneyimdir.
Geçmişi hatırlayıp geleceği hatırlayamamamızın cevabı, evrenin düşük entropili bir başlangıçtan yüksek entropiye doğru ilerlemesinde ve hafızanın bu ilerlemenin bir yan ürünü olarak ortaya çıkmasında yatıyor gibi görünür. Fizik yasaları zamanı ayırt etmez, ama evrenin tarihi ayırt eder. Biz de bu tarihin içinde, geride iz bırakan ve ileriye bakan varlıklar olarak yer alırız. Belki de en çarpıcı olan, zamanın okunu anlamaya çalışan zihnimizin, bizzat o okun bir ürünü olmasıdır. Düşünen, hatırlayan ve merak eden bir bilinç, entropinin yükseldiği bir evrende geçici olarak düzen kurabilen nadir yapılardan biridir ve bu yapı, kendi varlığının koşullarını sorgulayabilmektedir.
Diğer Yazılar