← Ana Sayfaya Dön

Isı Üretebilen Bitkiler

Bitkileri genellikle çevrelerinin sıcaklığını olduğu gibi alan, kendi ısılarını üretemeyen canlılar olarak düşünürüz. Elimizi bir yaprağın ya da çiçeğin üzerine koyduğumuzda onu havadan daha sıcak bulmayı beklemeyiz. Sıcak kanlılık, yani kendi vücut ısısını üretip dengede tutma yeteneği, aklımıza memelileri ve kuşları getirir. Oysa bitkiler arasında karlı toprağı eriten, bir memeli gibi ısısını ayarlayan ve çiçeğini insan vücudu kadar ısıtan türler vardır. Kası, titreme refleksi ve kalbi olmayan bir canlı bunu nasıl başarır ve neden bu kadar enerji harcar? Bu soru, bitki fizyolojisinin en şaşırtıcı bilmecelerinden birini oluşturur.

Olgunun en bilinen örneklerinden biri, Kuzey Amerika'nın doğusunda yetişen kokarca lahanasıdır. Bu bitki, bilimsel adıyla Symplocarpus foetidus, kış sonunda hava donma noktasının altındayken çiçek açar ve çiçek yapısının sıcaklığını yaklaşık on beş ile yirmi iki derece arasında tutar. Etrafındaki karı eritip kendine bir boşluk açması bu yüzdendir. Bu davranış 1970'lerde yapılan ölçümlerle belgelendi ve bitkinin ısıyı rastgele salmadığını, dış hava soğudukça üretimi artırdığını ortaya koydu. Yani sıcaklık bir yan ürün gibi değil, bir termostat tarafından yönetiliyormuş gibi davranıyordu. Benzer biçimde kutsal lotus da çevre sıcaklığı oldukça geniş bir aralıkta değişirken çiçeğini otuz ile otuz altı derece arasında tutabilir.

Isı üretiminin en çarpıcı örnekleri, aroid ailesi denen, içinde filodendronların ve dev ceset çiçeğinin bulunduğu bitki grubundan gelir. Bu bitkilerde çiçekler, spadiks adı verilen kalın, etli bir eksen üzerinde toplanır ve bu eksen, çiçeklenme sırasında birkaç saat içinde çevreden on dereceler daha sıcak hale gelebilir. Bazı filodendron türlerinde bu ısı kırk derecenin üzerine çıkar. Gram başına düşen oksijen tüketimi bakımından bu dokuların, uçan küçük hayvanların kas dokusuyla boy ölçüştüğü bildirilmiştir. Bir bitki dokusu için bu, olağanüstü yüksek bir metabolik hızdır.

Bu ısının kaynağı, hücrelerin enerji santralleri olan mitokondrilerde yatar. Normal koşullarda mitokondri, besinden gelen elektronları bir dizi protein kompleksi üzerinden geçirir ve bu sırada protonları pompalayarak ATP denen enerji molekülünü üretir. Termojenik bitkilerde ise alternatif oksidaz adı verilen bir enzim devreye girer. Bu enzim elektronları zincirin ana yolundan saptırır, böylece proton pompalama atlanır ve açığa çıkan enerjinin büyük kısmı ATP yerine doğrudan ısı olarak salınır. Bu yol siyanüre karşı dirençlidir, çünkü hücrelerin normal solunumunu durduran siyanür bu yolu engellemez. Yakıt olarak ise bitki, kök ve gövdesinde biriktirdiği nişasta ve yağları kullanır. Bazı türlerde mitokondri zarındaki ayırıcı proteinlerin de sürece katıldığı düşünülür, bu da hayvanlardaki kahverengi yağ dokusunun mekanizmasıyla ilginç bir benzerlik kurar.

Süreci başlatan sinyal de bilim tarihinin ilginç hikayelerinden biridir. 1930'larda araştırmacılar, vudu zambağı denen bir aroid türünde ısınmayı tetikleyen bir madde olduğunu fark etti ve ona kalorijen adını verdi. Bu maddenin ne olduğu ancak 1987'de anlaşıldı ve sonuç şaşırtıcıydı, çünkü bu, aspirinin de kökeninde yer alan salisilik asitti. Bitkilerde savunma sinyali olarak bilinen bu molekül, termojenik dokuda ısı üretimini başlatan bir anahtar görevi görüyordu. Bugün bu bulgu, aynı molekülün farklı canlılarda birbirinden çok farklı görevler üstlenebildiğini gösteren güzel bir örnek olarak anlatılır.

Gelelim asıl soruya, yani bitki bu kadar enerjiyi neden harcar. En yaygın açıklama, ısının koku yayılımına ve tozlaşmaya hizmet ettiğidir. Isınan doku, bazı bitkilerin çürüyen et ya da dışkı gibi kokan uçucu maddelerini havaya çok daha etkili biçimde yayar. Dev ceset çiçeğinin ve ölü at arumu gibi türlerin böcekleri bu kokuyla kandırdığı bilinir. Isıyı ayrıca bir ödül olarak gören araştırmacılar da vardır. Bazı filodendron türlerinde tozlaşmayı yapan böcekler, çiçeğin sıcak odacığında geceyi geçirir, eşleşir ve soğuk gecede kendi enerjilerinden tasarruf eder. Bu durumda çiçek, böceğe ısıtmalı bir konaklama sunmuş olur. Soğukta çiçek açan kokarca lahanası ise ısıdan ayrıca kendi çiçek dokusunu dondan korumak için de yararlanıyor olabilir.

Ancak bu açıklamaların hiçbiri her tür için geçerli değildir ve tartışma sürmektedir. Her termojenik bitkide ısınmanın bir tozlaşma ödülü olduğu kanıtlanmış değildir. Bazı türlerde ısı, yalnızca belirli bir zaman diliminde koku üretimini destekliyor gibi görünür, bazılarında ise ısının ayrı bir işlevi olduğuna dair elde güçlü veri yoktur. Termojenezin tohumlu bitkilerin birbirinden bağımsız birçok dalında, örneğin devetabanı ailesinde, lotusta, magnolyalarda ve sikadlarda ayrı ayrı ortaya çıkması, bu özelliğin tek bir ortak atadan miras kalmadığını, birkaç kez bağımsız olarak evrildiğini düşündürür. Bu yakınsak evrim, ısı üretiminin gerçekten işe yarayan bir çözüm olduğuna işaret eder, ama her seferinde aynı nedenle seçilmiş olup olmadığı belirsizdir.

Termojenik bitkiler, canlılar arasındaki sınırların sandığımız kadar keskin olmadığını hatırlatır. Isı üretmek ve onu ayarlamak yalnızca hayvanlara özgü bir yetenek değildir, bitkiler de aynı hücresel araçlardan yararlanarak benzer sonuçlara ulaşabilir. Mekanizma büyük ölçüde anlaşılmıştır, ancak işlev hala kesin bir yanıta kavuşmamıştır ve belki de her tür için farklı bir yanıt vardır. Karın altından çıkan bir çiçeğin kendi ısısıyla etrafını eritmesi, sessiz ve hareketsiz sandığımız bitki dünyasının aslında ne kadar yoğun bir enerji ekonomisi yürüttüğünü gösterir. Bu yüzden bir çiçeğin ısısını ölçmek, yalnızca bir sıcaklık değerini değil, evrimin aynı soruya bulduğu birbirinden bağımsız cevapları okumak anlamına gelir.
Diğer Yazılar
Turmalin Taşı Altın ve Pirit Değerli ve doğal taşlar Porsuk Ağacı Hurma Ağacının Kültürel ve Dini Mirası Kişniş: Mutfağın Şifalı Baharatı
← Ana Sayfaya Dön