Codex Gigas: Şeytan İncili
Dünyanın en büyük ortaçağ el yazması olarak bilinen Codex Gigas, adını Latince dev kitap anlamına gelen ifadeden alır. Ancak onu ünlü kılan boyutu değil, bir sayfasında yer alan dev şeytan resmi ve çevresinde örülen efsanedir. Bu yüzden halk arasında Şeytan İncili adıyla anılır. Oysa kitap bir İncil değildir ve şeytanın yazdığı da kanıtlanmış bir bilgi değildir. Elimizde, on üçüncü yüzyılın başında Bohemya'da hazırlanmış, olağanüstü emek gerektiren, hem dinî hem pratik metinleri bir araya getiren devasa bir kitap vardır. Onu çevreleyen sır perdesi ise büyük ölçüde sonradan eklenmiş hikayelerden doğar.
Kitabın fiziksel özellikleri başlı başına şaşırtıcıdır. Yaklaşık doksan beş santim boyunda, kırk beş santim eninde ve yaklaşık yirmi dokuz santim kalınlığındadır. Ağırlığının yaklaşık yetmiş beş kilogram olduğu söylenir, yani onu kaldırmak için en az iki kişi gerekir. Kitap, yaklaşık beş yüz yirmi sayfadan oluşur ve bu sayfalar, tahminlere göre yüz altmış kadar eşeğin derisinden hazırlanmış parşömenle yapılmıştır. Bu rakam kesin değildir ve kaynaklara göre değişir, ancak ortada büyük bir hayvan sürüsünün bu işe harcandığı açıktır. Bu da kitabın, son derece zengin bir manastır ya da merkezin işi olduğunu gösterir. Metin, ince, düzenli ve neredeyse hiç değişmeyen bir el yazısıyla yazılmıştır.
Kitabın içeriği, adından beklenenin aksine, tek bir dinî metin değildir. Kitap, tam bir Latince Vulgata Kutsal Kitap'ı, yani Eski ve Yeni Ahit'i barındırır. Bunun yanında Flavius Josephus'un Yahudilerin Eski Tarihi ve Yahudi Savaşı adlı eserleri, Sevillalı Isidorus'un Etymologiae adlı ansiklopedisi, Bohemya tarihçisi Cosmas'ın Bohemya Yıllıkları, tıp metinleri, ayin takvimi, ölüler listesi ve büyü ya da kovma ayinlerine dair formüller yer alır. Bu karışım, kitabın bir manastır kütüphanesinin bilgi hazinesini tek ciltte toplamaya çalıştığını düşündürür. Yani Codex Gigas, bir kutsal kitaptan çok, ortaçağ bilgisinin bir ansiklopedisidir.
Kitabın en dikkat çekici sayfası, şeytan portresinin bulunduğu sayfadır. Burada, iki kolunu havaya kaldırmış, çömelmiş bir pozisyonda, yeşil bir tenle ya da bazı kaynaklara göre koyu renkle çizilmiş, kırmızı bir ağız boşluğuna sahip, pençeli ve bir pelerin gibi kürk giyen bir şeytan gösterilir. Bu sayfanın karşısındaki sayfada ise göklerin şehri tasviri vardır. İki sayfa birbirine zıt biçimde karşılıklı durur. Bu, ortaçağ düşüncesinde iyi ile kötünün, cennet ile cehennemin karşıtlığını gösteren bir kurguydu. Şeytan resminin altında bulunan metin ise Hristiyan dünyada, günah ve kötülüğün karşısındaki ilahi düzeni vurgular.
Kitabı çevreleyen efsane ise şöyledir. Anlatıya göre, Bohemya'da Podlažice Manastırı'nda bir rahip, manastır kurallarını çiğneyerek bir günah işlemiş ve bunun cezası olarak duvarlanarak diri diri gömülmeye mahkum edilmiştir. Rahip, cezasının hafifletilmesi karşılığında, tek bir gecede dünyanın bütün bilgisini içeren bir kitap yazacağını söylemiş, ancak gece yarısına doğru bunun imkansız olduğunu anlayınca yardım için şeytana yalvarmıştır. Şeytan kitabı tamamlamış, karşılığında rahip ruhunu vermiş ve minnet göstergesi olarak kitabın içine şeytanın portresini çizmiştir. Bu hikaye çok etkileyici olsa da bir ortaçağ halk anlatısından ibarettir ve gerçekle ilişkisi yoktur.
Bilimsel araştırmalar bu efsanenin tam aksini gösterir. Kitabın el yazısı, ince ayrıntılara kadar tutarlıdır ve çok uzun süre boyunca tek bir kişi tarafından yazıldığı anlaşılmaktadır. Uzmanların hesaplarına göre, bu büyüklükte bir kitabın tek bir kişi tarafından hazırlanması, günde belki on beş yirmi saat çalışmayı gerektirse bile, yirmi yıldan fazla sürerdi. Bazı araştırmacılar bunun beş yıl ile otuz yıl arasında değişen bir süre içinde yapıldığını tahmin eder. Dolayısıyla bir gecede tamamlanması imkansızdır. Bu uzun ve disiplinli çalışma, daha çok, hayatının büyük bölümünü bu eserin hazırlanmasına adamış sabırlı bir yazıcıya işaret eder. Bazı yorumlara göre, el yazısındaki bazı çok hafif değişimler, yazıcının yaşlandığını ya da yorulduğunu gösterebilir.
Kitabın yazıcısının kimliği tartışmalıdır. Kitapta yer alan bir ölüler listesi ve bazı notlar, kitabın Podlažice Manastırı'nda Benediktin rahipleri tarafından hazırlandığını düşündürür. Genellikle yazıcının adı Herman Inclusus olarak anılır. Inclusus, Latince kapatılmış ya da duvarlanmış anlamına gelir ve bu nitelik, dönemde manastır yaşamının ya da bir inzivaya çekilme biçiminin ifadesi olabilir. Bazı araştırmacılar ise bu bilgi sonradan eklenmiş bir not olduğu için, kesin bir kimlik tespiti sayılamayacağını belirtir. Kitabın hazırlanma yeri ve süresi hakkında diğer ayrıntılar da büyük ölçüde çıkarımlara dayanır.
Kitabın sonraki yolculuğu da en az içeriği kadar çalkantılıdır. On üçüncü yüzyıl sonunda Podlažice Manastırı mali sıkıntı yaşayınca, kitap Sedlec Manastırı'na ve oradan Břevnov Manastırı'na, ardından Broumov'a geçti. On beşinci yüzyılda Hus savaşları sırasında yaşanan çalkantılarda kitabın başka yerlere taşındığı ve bazı sayfalarının kaybolmuş olabileceği düşünülür. Sonraki yüzyıllarda Bohemya'nın Habsburg hükümdarı olan İmparator II. Rudolf, kitabı kendi koleksiyonuna kattı ve Prag'a götürdü. Otuz Yıl Savaşları sırasında, 1648 yılında İsveç ordusu Prag'ı ele geçirdi ve Codex Gigas, savaş ganimeti olarak Stockholm'e götürüldü. Böylece kitap, bugünkü sahibi olan İsveç'e ulaşmış oldu.
Kitap, İsveç'te bir kez daha yangın tehlikesi atlattı. 1697 yılında Stockholm Kraliyet Sarayı büyük bir yangında kül olurken, Codex Gigas pencereden aşağı atılarak kurtarıldı. Bu düşüş sırasında kitabın bazı sayfalarına zarar geldi. Bugün kitap, Stockholm'deki İsveç Ulusal Kütüphanesi'nde, özel koşullarda korunur. 2007 yılında kitap, kısa süreliğine Prag'a geri getirildi ve sergilendi. Dijital kopyası da internet üzerinden herkesin erişimine açılmıştır.
Codex Gigas, hem bir bilgi hazinesi hem de bir efsane kaynağıdır. Şeytanın bir gecede yazdığı kitap hikayesi, insanın büyük ve imkansız görünen bir emeği açıklamak için doğaüstü olana başvurma eğilimini gösterir. Oysa gerçek, belki de hikayeden daha çarpıcıdır: Yıllar boyunca, sabırla, aynı el yazısıyla, binlerce satırı tek tek yazan bir insanın yalnız ve kararlı çabası. Şeytan resmi ise bu çabanın karşısına konmuş bir uyarı, ya da yazıcının kendi vicdanının bir yansıması olarak okunabilir. Belki de bu kitabın asıl sırrı, bu kadar büyük bir eserin ardında duran insanın kimliğini bilmememizdir.
Kitabın fiziksel özellikleri başlı başına şaşırtıcıdır. Yaklaşık doksan beş santim boyunda, kırk beş santim eninde ve yaklaşık yirmi dokuz santim kalınlığındadır. Ağırlığının yaklaşık yetmiş beş kilogram olduğu söylenir, yani onu kaldırmak için en az iki kişi gerekir. Kitap, yaklaşık beş yüz yirmi sayfadan oluşur ve bu sayfalar, tahminlere göre yüz altmış kadar eşeğin derisinden hazırlanmış parşömenle yapılmıştır. Bu rakam kesin değildir ve kaynaklara göre değişir, ancak ortada büyük bir hayvan sürüsünün bu işe harcandığı açıktır. Bu da kitabın, son derece zengin bir manastır ya da merkezin işi olduğunu gösterir. Metin, ince, düzenli ve neredeyse hiç değişmeyen bir el yazısıyla yazılmıştır.
Kitabın içeriği, adından beklenenin aksine, tek bir dinî metin değildir. Kitap, tam bir Latince Vulgata Kutsal Kitap'ı, yani Eski ve Yeni Ahit'i barındırır. Bunun yanında Flavius Josephus'un Yahudilerin Eski Tarihi ve Yahudi Savaşı adlı eserleri, Sevillalı Isidorus'un Etymologiae adlı ansiklopedisi, Bohemya tarihçisi Cosmas'ın Bohemya Yıllıkları, tıp metinleri, ayin takvimi, ölüler listesi ve büyü ya da kovma ayinlerine dair formüller yer alır. Bu karışım, kitabın bir manastır kütüphanesinin bilgi hazinesini tek ciltte toplamaya çalıştığını düşündürür. Yani Codex Gigas, bir kutsal kitaptan çok, ortaçağ bilgisinin bir ansiklopedisidir.
Kitabın en dikkat çekici sayfası, şeytan portresinin bulunduğu sayfadır. Burada, iki kolunu havaya kaldırmış, çömelmiş bir pozisyonda, yeşil bir tenle ya da bazı kaynaklara göre koyu renkle çizilmiş, kırmızı bir ağız boşluğuna sahip, pençeli ve bir pelerin gibi kürk giyen bir şeytan gösterilir. Bu sayfanın karşısındaki sayfada ise göklerin şehri tasviri vardır. İki sayfa birbirine zıt biçimde karşılıklı durur. Bu, ortaçağ düşüncesinde iyi ile kötünün, cennet ile cehennemin karşıtlığını gösteren bir kurguydu. Şeytan resminin altında bulunan metin ise Hristiyan dünyada, günah ve kötülüğün karşısındaki ilahi düzeni vurgular.
Kitabı çevreleyen efsane ise şöyledir. Anlatıya göre, Bohemya'da Podlažice Manastırı'nda bir rahip, manastır kurallarını çiğneyerek bir günah işlemiş ve bunun cezası olarak duvarlanarak diri diri gömülmeye mahkum edilmiştir. Rahip, cezasının hafifletilmesi karşılığında, tek bir gecede dünyanın bütün bilgisini içeren bir kitap yazacağını söylemiş, ancak gece yarısına doğru bunun imkansız olduğunu anlayınca yardım için şeytana yalvarmıştır. Şeytan kitabı tamamlamış, karşılığında rahip ruhunu vermiş ve minnet göstergesi olarak kitabın içine şeytanın portresini çizmiştir. Bu hikaye çok etkileyici olsa da bir ortaçağ halk anlatısından ibarettir ve gerçekle ilişkisi yoktur.
Bilimsel araştırmalar bu efsanenin tam aksini gösterir. Kitabın el yazısı, ince ayrıntılara kadar tutarlıdır ve çok uzun süre boyunca tek bir kişi tarafından yazıldığı anlaşılmaktadır. Uzmanların hesaplarına göre, bu büyüklükte bir kitabın tek bir kişi tarafından hazırlanması, günde belki on beş yirmi saat çalışmayı gerektirse bile, yirmi yıldan fazla sürerdi. Bazı araştırmacılar bunun beş yıl ile otuz yıl arasında değişen bir süre içinde yapıldığını tahmin eder. Dolayısıyla bir gecede tamamlanması imkansızdır. Bu uzun ve disiplinli çalışma, daha çok, hayatının büyük bölümünü bu eserin hazırlanmasına adamış sabırlı bir yazıcıya işaret eder. Bazı yorumlara göre, el yazısındaki bazı çok hafif değişimler, yazıcının yaşlandığını ya da yorulduğunu gösterebilir.
Kitabın yazıcısının kimliği tartışmalıdır. Kitapta yer alan bir ölüler listesi ve bazı notlar, kitabın Podlažice Manastırı'nda Benediktin rahipleri tarafından hazırlandığını düşündürür. Genellikle yazıcının adı Herman Inclusus olarak anılır. Inclusus, Latince kapatılmış ya da duvarlanmış anlamına gelir ve bu nitelik, dönemde manastır yaşamının ya da bir inzivaya çekilme biçiminin ifadesi olabilir. Bazı araştırmacılar ise bu bilgi sonradan eklenmiş bir not olduğu için, kesin bir kimlik tespiti sayılamayacağını belirtir. Kitabın hazırlanma yeri ve süresi hakkında diğer ayrıntılar da büyük ölçüde çıkarımlara dayanır.
Kitabın sonraki yolculuğu da en az içeriği kadar çalkantılıdır. On üçüncü yüzyıl sonunda Podlažice Manastırı mali sıkıntı yaşayınca, kitap Sedlec Manastırı'na ve oradan Břevnov Manastırı'na, ardından Broumov'a geçti. On beşinci yüzyılda Hus savaşları sırasında yaşanan çalkantılarda kitabın başka yerlere taşındığı ve bazı sayfalarının kaybolmuş olabileceği düşünülür. Sonraki yüzyıllarda Bohemya'nın Habsburg hükümdarı olan İmparator II. Rudolf, kitabı kendi koleksiyonuna kattı ve Prag'a götürdü. Otuz Yıl Savaşları sırasında, 1648 yılında İsveç ordusu Prag'ı ele geçirdi ve Codex Gigas, savaş ganimeti olarak Stockholm'e götürüldü. Böylece kitap, bugünkü sahibi olan İsveç'e ulaşmış oldu.
Kitap, İsveç'te bir kez daha yangın tehlikesi atlattı. 1697 yılında Stockholm Kraliyet Sarayı büyük bir yangında kül olurken, Codex Gigas pencereden aşağı atılarak kurtarıldı. Bu düşüş sırasında kitabın bazı sayfalarına zarar geldi. Bugün kitap, Stockholm'deki İsveç Ulusal Kütüphanesi'nde, özel koşullarda korunur. 2007 yılında kitap, kısa süreliğine Prag'a geri getirildi ve sergilendi. Dijital kopyası da internet üzerinden herkesin erişimine açılmıştır.
Codex Gigas, hem bir bilgi hazinesi hem de bir efsane kaynağıdır. Şeytanın bir gecede yazdığı kitap hikayesi, insanın büyük ve imkansız görünen bir emeği açıklamak için doğaüstü olana başvurma eğilimini gösterir. Oysa gerçek, belki de hikayeden daha çarpıcıdır: Yıllar boyunca, sabırla, aynı el yazısıyla, binlerce satırı tek tek yazan bir insanın yalnız ve kararlı çabası. Şeytan resmi ise bu çabanın karşısına konmuş bir uyarı, ya da yazıcının kendi vicdanının bir yansıması olarak okunabilir. Belki de bu kitabın asıl sırrı, bu kadar büyük bir eserin ardında duran insanın kimliğini bilmememizdir.
Diğer Yazılar